HMK madde 115'in 'dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır' ilkesini, 'ticaret sicilinden terkin edilmiş' tüzel kişiliklerin taraf ehliyeti üzerindeki etkisini Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2017/489 E., 2018/1176 K. sayılı kararı bağlamında açıklayınız. Özellikle, kooperatifin ticaret sicilinden silinmesinin 'kurucu' değil 'açıklayıcı' nitelik taşıması ne anlama gelir ve bu durumun tüzel kişiliğin sona ermesi ile ilişkisi nedir?

HMK madde 115/1, mahkemenin dava şartlarını (taraf ehliyeti HMK 114/1-d gibi) davanın her aşamasında re'sen (kendiliğinden) araştırma yükümlülüğünü getirir. Tüzel kişilerin 'taraf ehliyeti', medeni haklardan yararlanma ehliyetine sahip olmalarıyla paraleldir. Bir tüzel kişiliğin sona ermesi, taraf ehliyetini de ortadan kaldırır ve dava şartı yokluğu yaratır. **Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun Yaklaşımı (2017/489 E., 2018/1176 K.):** Bu karar, icra takibine itirazın iptali davasında, borçlu kooperatifin icra takibinin yenilendiği tarihte ticaret sicilinden 'terkin edilmiş' olmasının tüzel kişiliğini ve taraf ehliyetini nasıl etkilediğini incelemiştir. * **Ticaret Sicilinden Terkinin Niteliği:** Karar, 'Kooperatifin ticaret sicilinden silinmesi işlemi kurucu değil açıklayıcı nitelik taşımaktadır' prensibini vurgulamıştır. Bu ne anlama gelir: * **Kurucu İşlem:** Bir hukuki varlığın oluşumu veya sona ermesi için mutlak surette yapılması gereken işlemdir. Örneğin, bir şirketin tescil edilmesi onun tüzel kişiliğini kurar. * **Açıklayıcı İşlem (Bildirici/Tescil Edici):** Bir hukuki olgunun veya durumun zaten var olduğunu veya gerçekleştiğini kamuya duyurmaya yarayan işlemdir. Tüzel kişiliğin sona ermesi, tasfiye işlemlerinin tamamlanmasıyla gerçekleşir; ticaret sicilinden silinmesi ise bu sona ermeyi sadece 'bildirir', 'kurmaz'. * **Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi ile İlişkisi:** Karar, 'Tüzel kişiliğin sona erebilmesi için yapılması ihmal edilmiş tasfiye işlemlerinin tamamlanması ve tasfiyesi gerekmektedir' diyerek, kooperatifin ticaret sicilinden silinmesinin tek başına tüzel kişiliğini sona erdirmeyeceğini belirtmiştir. Eğer tasfiye işlemleri eksiksiz tamamlanmamış ve alacak veya borç durumları ortaya çıkmışsa, kooperatifin tüzel kişiliği devam eder (soyut olarak). * **Ek Tasfiye ve İhya:** Bu durumda, alacaklılar veya ortaklar, ticaret sicilindeki terkin işleminin iptali ve kooperatifin yeniden tüzel kişilik kazanmasını talep edebilirler. Bu işleme 'ek tasfiye' veya 'ihya' denir (TTK 547). Mahkeme, davacı alacaklıya, kooperatifin ihyasının sağlanması için dava açmak üzere süre vermeli, ihya kararı verilmesi halinde davaya devam etmeli; aksi halde dava şartı yokluğundan usulden reddetmelidir. Bu karar, ticaret sicili kayıtlarının hukuki niteliği ve tüzel kişiliklerin sona ermesi sürecinin karmaşıklığını ortaya koyarak, mahkemelerin taraf ehliyeti konusunu titizlikle değerlendirmesi gerektiğini göstermektedir.