HMK madde 115 kapsamında, 'hukuki yarar' ilkesinin 'tespit davası' (HMK 106) açısından ne gibi koşullar aradığını ve 'maddi vakıaların tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamayacağı' prensibini Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 2017/5469 E., 2017/10351 K. sayılı kararı bağlamında açıklayınız.

HMK madde 106'da düzenlenen tespit davası, mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesini talep etmeye imkan tanır. Ancak, tespit davası açanın, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, 'hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır' (HMK 106/2). Bu, HMK 114/1-h maddesinde de bir dava şartı olarak belirtilmiştir. **Hukuki Yarar ve Tespit Davası Koşulları:** * **Güncel Yarar:** Davacının, dava açtığı anda hukuki bir belirsizliğin veya tehlikenin mevcut olması ve bu belirsizliğin veya tehlikenin giderilmesi için mahkeme kararına ihtiyaç duyması gerekir. Geleceğe yönelik veya teorik bir yarar yeterli değildir. * **Korunmaya Değer Yarar:** Davacının çıkarı, hukuk düzenince kabul edilmiş meşru bir yarar olmalı ve açılacak dava, ortaya çıkacak tehlikeyi bertaraf edecek nitelikte olmalıdır. Bir mahkeme kararına ihtiyaç yoksa hukuki yarardan söz edilemez. **'Maddi Vakıaların Tek Başına Tespit Davasının Konusunu Oluşturamayacağı' Prensibi:** HMK 106/3 maddesi, 'Maddi vakıalar, tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamaz' hükmünü getirir. Bu ilke, tespit davasının amacının bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığını/yokluğunu belirlemek olduğunu, somut olayların veya olguların tek başına tespit edilmesinin bir hukuki sonuç doğurmadığını ifade eder. Örneğin, bir iş müfettişinin raporundaki tespitlerin (bir maddi vakıa olarak) tek başına iptali, doğrudan bir hakkın veya hukuki ilişkinin belirlenmesini sağlamaz. Bu tür raporlar, başka bir hukuki uyuşmazlığın (örneğin işçilik alacağı davası) delili olabilir, ancak kendileri başlı başına bir tespit davasının konusu olamaz. **Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin Yaklaşımı (2017/5469 E., 2017/10351 K.):** Bu kararda, işverenin İş Müfettiş raporunun iptalini talep ettiği bir dava ele alınmıştır. Rapor, işçinin fazla çalışma ücretlerine ilişkin tespitler içermektedir. Yargıtay, bu haliyle raporun inceleme denetimi sonrası tanzim edildiğini ve burada raporun iptalinde zarar göreceklerin işçiler olduğunu belirtmiştir. Mahkemenin, 'davacı işverene şikayet eden işçilere davayı yöneltmesi için süre verilmeli, adı geçenlerin savunması alınmalı ve delilleri toplanmalı ve sonucuna göre karar verilmelidir. Taraf teşkili sağlanmadan karar verilmesi hatalıdır' şeklinde bozma kararı vermesi, hukuki yarar yokluğuna dayanmaktadır. Yargıtay, 'Maddi vakıaların tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamayacağı' prensibini uygulayarak, iş müfettiş raporunun iptali gibi doğrudan bir maddi vakıanın tespitinin tek başına hukuki yarar sağlamadığını, aksine bu tür bir raporun ancak işçilik alacağı gibi somut bir hak veya hukuki ilişki bağlamında değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir. Bu karar, hukuki yararın tespit davasının temel bir şartı olduğunu ve maddi vakıaların doğrudan dava konusu edilemeyeceğini vurgulamaktadır. İş müfettiş raporu gibi belgeler, hukuki bir ilişkinin veya hakkın varlığını veya yokluğunu etkileyen bir araç olabilir ancak tek başına bir tespit davasına konu edilemez.