HMK madde 115 bağlamında 'hukuki dinlenilme hakkı' (HMK 27) ve 'taraf teşkili' ilkeleri ile dava şartlarının incelenmesi arasındaki ilişkiyi Hukuk Genel Kurulu kararları ışığında tartışınız. Özellikle, dilekçeler aşaması tamamlanmadan veya davalıya tebligat yapılmadan dava şartı yokluğundan ret kararı verilmesinin hukuki dinlenilme hakkına aykırılığına dair Yargıtay'ın yaklaşımını değerlendiriniz.

HMK madde 115, dava şartlarının mahkemece re'sen araştırılmasını öngörmekle birlikte, bu durum hukuki dinlenilme hakkı ve taraf teşkili gibi temel usul ilkelerini ihlal etmemelidir. Hukuki dinlenilme hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde ve HMK'nın 27. maddesinde güvence altına alınmış olup, tarafların kendi haklarıyla bağlantılı olarak hukuki dinlenilme ve savunma hakkına sahip olmalarını ifade eder. Özellikle dilekçeler aşaması tamamlanmadan veya davalıya dava dilekçesi tebliğ edilmeden dava şartı yokluğundan ret kararı verilmesi, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve daireleri tarafından hukuki dinlenilme hakkının kısıtlanması olarak kabul edilmektedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 2021/238 E., 2021/2584 K. sayılı kararı, HMK 138. maddesinin mahkemeye dava şartları hakkında dosya üzerinden karar verme yetkisi tanısa da, bunun dilekçelerin karşılıklı verilmesi zorunluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. Karar, 'davanın ön inceleme aşamasına getirilmiş olması gereklidir. Kanun’unun 137. maddesinin 1. fıkrasında, ön incelemenin dilekçelerinin karşılıklı verilmesinden sonra yapılacağının açıkça öngörülmüş olması karşısında, dava şartlarının mevcut olup olmadığının davanın her aşamasında hakim tarafından kendiliğinden gözetileceğine ilişkin 115/1. madde hükmünün, davalıya dava dilekçesi tebliğ edilmeden karar verilebileceği yönünde yorumlanması mümkün değildir.' diyerek bu durumu açıklığa kavuşturmuştur. Benzer şekilde, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin 2017/653 E., 2017/1536 K. ve 2017/196 E., 2017/1217 K. sayılı kararları, davalıya dava dilekçesi tebliğ edilmeden ve dilekçeler aşaması tamamlanmadan görevsizlik sebebiyle usulden ret kararı verilmesini hukuki dinlenilme hakkına aykırı bulmuş ve bozma sebebi saymıştır. Bu içtihatlar, mahkemenin re'sen araştırma yükümlülüğünün, tarafların Anayasal güvence altındaki savunma haklarını ve adil yargılanma ilkelerini göz ardı ederek uygulanamayacağını ortaya koymaktadır. Taraf teşkili sağlanmadan verilen kararlar, kamu düzenine aykırı kabul edilir ve bu durum mahkemenin temel usul hatalarından biridir.