Velayetin değiştirilmesi davasında, mahkemenin talebi üzerine hazırlanan 'sosyal inceleme raporu'nun (SİR) hukuki niteliği nedir? Hakim, bu rapordaki uzman görüşüyle bağlı mıdır, yoksa aksine karar verebilir mi?

Sosyal inceleme raporu (SİR), velayet davalarında HMK m. 266 vd. anlamında bir 'bilirkişi raporu' niteliğinde olan, ancak kendine özgü özellikleri bulunan çok önemli bir takdiri delildir. Rapor, mahkemeye atanan pedagog, psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından, tarafların ve çocuğun yaşam koşulları, ebeveynlik becerileri, çocukla ilişkileri, çocuğun kendi ortamındaki gözlemi ve görüşleri gibi özel uzmanlık gerektiren konularda mahkemeye ışık tutmak amacıyla hazırlanır. Hukuki niteliği gereği, hakim rapordaki uzman görüşüyle mutlak surette bağlı değildir. Hakim, delilleri serbestçe takdir eder (HMK m. 198). Ancak, SİR'in velayet davalarındaki önemi nedeniyle, Yargıtay, hakimin rapordan ayrılmasını sıkı koşullara bağlamıştır. Eğer hakim, raporda ulaşılan sonucun aksine bir karar verecekse, kararının gerekçesinde, rapordaki hangi tespitlere hangi nedenlerle katılmadığını ve neden farklı bir sonuca ulaştığını somut, mantıklı ve denetime elverişli bir şekilde açıklamak zorundadır. Sadece 'dosya kapsamına uygun görülmemiştir' gibi soyut bir gerekçeyle rapordan ayrılması, Yargıtay tarafından yetersiz gerekçe sayılarak bozma nedeni kabul edilir. Dolayısıyla, hakim SİR ile bağlı olmasa da, ondan ayrılmak için çok güçlü ve ikna edici gerekçeler sunmakla yükümlüdür.