Soyut norm denetiminde (iptal davası) dava açma yetkisi Anayasa'nın 150. maddesinde sınırlı sayıda organa (Cumhurbaşkanı, en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu, TBMM üye tamsayısının en az beşte biri) tanınmıştır. Somut norm denetimi ise bir davaya bakan herhangi bir mahkeme tarafından işletilebilmektedir. Anayasallık denetiminin bu iki farklı yolla düzenlenmesinin ardındaki anayasa politikası nedir? Bu ayrım, 'hukuk devleti' ilkesi ile 'güçler ayrılığı' prensibi arasındaki dengeyi nasıl kurmayı amaçlamaktadır? Muhalefet partilerine soyut norm denetimi yetkisi tanınmasının demokratik sistemdeki rolünü açıklayınız.

Anayasallık denetiminin soyut ve somut norm denetimi olarak iki farklı kanaldan yürütülmesinin ardında, hem hukuk devletini etkin bir şekilde korumak hem de güçler ayrılığı ilkesini zedelememek arasındaki hassas dengeyi kurma amacı yatar. (a) Soyut Norm Denetimi ve Güçler Ayrılığı: Soyut norm denetimi, bir kanunun daha herhangi bir somut olayda uygulanmadan, yürürlüğe girer girmez Anayasa'ya uygunluğunun denetlenmesidir. Bu, potansiyel olarak yasama organının iradesine doğrudan ve erken bir müdahale anlamı taşıdığı için, güçler ayrılığı prensibi gereği bu yetkinin kullanımını sınırlı tutma ihtiyacı doğmuştur. Bu nedenle dava açma yetkisi, siyasi meşruiyeti yüksek olan ve sistemi temsil eden organlara (Cumhurbaşkanı) veya yasama organı içindeki denge unsurlarına (muhalefet partileri, belli sayıda milletvekili) verilmiştir. Bu sınırlama, Anayasa Mahkemesi'nin 'üçüncü bir yasama meclisi' gibi hareket etmesini önlemeyi hedefler. Muhalefet partilerine bu yetkinin tanınması, demokratik sistemin vazgeçilmez bir unsurudur. Çoğunluk ilkesine göre çalışan parlamentolarda, iktidar partisinin çıkardığı kanunların anayasallık denetiminden geçirilmesini sağlayacak en etkili mekanizma, bu kanunlara muhalefet eden gruplara dava açma hakkı tanımaktır. Bu, 'çoğunlukçuluk' anlayışına karşı 'çoğulculuk' ilkesini ve azınlık haklarını korur, iktidarın anayasal sınırlarını denetler. (b) Somut Norm Denetimi ve Hukuk Devleti: Somut norm denetimi ise, bir kanunun soyut olarak değil, somut bir hukuki uyuşmazlıkta bireylerin hak ve özgürlüklerini etkilediği anda devreye girer. Bu yol, anayasallık denetimini mahkemeler ve bireyler düzeyine indirerek, hukuk devleti ilkesini daha tabana yaygın ve etkili hale getirir. Herhangi bir mahkemenin, uygulayacağı normun Anayasa'ya aykırılığını fark ettiğinde AYM'ye başvurabilmesi, Anayasa'nın üstünlüğünün her bir davada korunmasını sağlar. Bu mekanizma, soyut denetimdeki sürelerin (60 gün) kaçırılması veya dava açmaya yetkili organların harekete geçmemesi durumunda bile anayasaya aykırı bir kanunun uygulanmasını önleyen bir 'emniyet sübabı' görevi görür. Sonuç olarak, bu ikili yapı, bir yanda siyasi denetim ve güçler dengesi (soyut norm denetimi), diğer yanda ise bireysel hakların yargısal korunması ve Anayasa'nın her olayda üstünlüğü (somut norm denetimi) arasında bir denge kurmayı amaçlayan sofistike bir anayasa politikasıdır.