HMK m. 195/1 son cümle, 'Mahkemeye getirtilmesi mümkün olmayan deliller, bulunduğu yerde incelenebilir veya dinlenebilir' hükmünü içermektedir. Bu hüküm hangi tür deliller için ve ne gibi durumlarda uygulanır? Bir örnekle açıklayınız.

Bu hüküm, fiziken mahkeme salonuna getirilmesi imkansız, çok zor veya orantısız derecede masraflı olan deliller için uygulanır. Amacı, delillerin toplanmasını kolaylaştırmak ve ispat hakkının kullanılmasını sağlamaktır. Uygulanabileceği durumlar ve delil türleri şunlardır: 1) Taşınmaz Deliller: Davanın konusunu oluşturan bir gayrimenkulün durumu, niteliği, üzerindeki bir yapı veya bir el atma fiilinin tespiti için yapılan 'keşif', bu hükmün en tipik uygulama alanıdır. Mahkeme heyeti, taraflar ve bilirkişilerle birlikte taşınmazın bulunduğu yere giderek delili yerinde inceler. 2) Hacimli veya Ağır Taşınır Mallar: Bir fabrikadaki büyük bir makinenin arızalı olup olmadığının tespiti, bir geminin durumunun incelenmesi gibi durumlarda, bu malların mahkemeye getirilmesi imkansız veya çok masraflı olacağından, yerinde inceleme yapılır. 3) Hacimli Belge veya Kayıtlar: Bir şirketin tüm ticari defter ve kayıtlarının incelenmesi gerektiğinde, bu kayıtların tamamının mahkemeye taşınması pratik olmayabilir. Bu durumda mahkeme, bir bilirkişi görevlendirerek, delillerin şirketin merkezinde incelenmesine karar verebilir. (Bkz. Yargıtay 9. HD, 2015/3607 E., 2016/14532 K.) 4) Yerinde Dinlenmesi Gereken Tanıklar: Çok yaşlı, ağır hasta veya hareket kabiliyeti kısıtlı bir tanığın mahkemeye gelmesi mümkün değilse, mahkeme naip hakim (istinabe) yoluyla tanığın bulunduğu yerde (evinde, hastanede) ifadesinin alınmasına karar verebilir.