Bir davada, tarafların uyuşmazlık konusu olan bir belge, davanın taraflarından birinde değil, dava dışı bir üçüncü kişinin elindedir. Mahkeme, bu belgenin davayı aydınlatmak için zorunlu olduğuna kanaat getirirse, bu belgeyi nasıl temin eder? Üçüncü kişinin belgeyi ibraz etme yükümlülüğü var mıdır ve ibraz etmezse ne gibi yaptırımlarla karşılaşır? (Bkz. HMK m. 221)

Mahkeme, bu durumda HMK m. 221'de düzenlenen usulü izler. HMK m. 221/1'e göre, 'Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elinde bulunan bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse, bu belgenin ibrazını emreder.' Üçüncü kişi, bu emre uymakla yükümlüdür. Süreç şu şekilde işler: 1) İbraz Emri: Mahkeme, üçüncü kişiye bir yazı (müzekkere) göndererek, elindeki belgeyi ibraz etmesini emreder. Bu yazıda, ibraz etmemenin sonuçları da ihtar edilir. 2) Üçüncü Kişinin İtirazı: Üçüncü kişi, belgeyi ibraz etmesinin kendisi veya yakınları için bir sırrı ifşa edeceği veya onları cezai takibata maruz bırakacağı gibi haklı bir nedeni varsa, süresi içinde mahkemeye başvurarak itiraz edebilir. Mahkeme bu itirazı dinler ve karar verir. 3) İbraz Etmemenin Yaptırımı: Üçüncü kişi, haklı bir neden olmaksızın belgeyi ibraz etmezse, mahkeme bu kişi hakkında tanıklıktan çekinme hükümlerine (HMK m. 248) kıyasen, tanıklıkla ilgili disiplin hükümlerini uygular. Yani, üçüncü kişi hakkında, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmedilebilir. Mahkeme, üçüncü kişiyi belgeyi ibraz etmeye zorlayamaz, ancak ibraz etmemenin yaptırımlarını uygular.