Bir ticari kira sözleşmesinde, kiracının tacir olduğu ve sözleşmede 'Kiracının kira bedelini zamanında ödememesi halinde, gecikilen her ay için aylık kira bedelinin %50'si oranında cezai şart ödeyeceği' hükmünün bulunduğu varsayılmaktadır. Kiracı, ekonomik sıkıntıya düşerek 6 ay kira ödeyememiş ve alacaklı işveren, birikmiş kira alacağı ile birlikte birikmiş anaparanın 3 katına tekabül eden bu cezai şartı talep etmiştir. Kiracı tacirin bu cezai şartın indirilmesini talep etme hakkını, TTK m. 22 ve TBK m. 27 ile HGK-K.2021/984 kararı ışığında değerlendiriniz. Mahkemenin, bu talebi incelerken 'fahiş olma' (TBK m. 182) ve 'iktisaden mahvolma' (HGK içtihadı) kriterleri arasında nasıl bir ayrım yapması gerekir?

Kural olarak TTK m. 22, tacir olan borçlunun, TBK m. 182'ye dayanarak fahiş olduğu iddiasıyla cezai şartın indirilmesini istemesini engeller. Bu, ticari hayatta basiretli davranma yükümlülüğünün bir sonucudur. Ancak bu kural mutlak değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun K.2021/984 sayılı kararında da belirtildiği gibi, bu yasak, TBK m. 27'de düzenlenen 'kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı' sözleşmelerin kesin hükümsüzlüğü ilkesiyle sınırlıdır. Bir cezai şart, tacir borçlunun 'iktisaden mahvına' neden olacak, yani ticari varlığını sona erdirecek veya faaliyetlerini sürdüremez hale getirecek derecede ağır ve yüksek ise, bu durum artık sadece 'fahiş' olmakla kalmaz, aynı zamanda borçlunun ekonomik özgürlüğünü yok ettiği için 'ahlaka aykırı' kabul edilir. Mahkeme bu durumda, TTK m. 22'ye rağmen, ahlaka aykırılık nedeniyle cezai şartı tamamen veya kısmen iptal edebilir (indirebilir). Ayrım şudur: 'Fahiş olma' (TBK m. 182), alacaklının menfaati ile borçlunun ödemesi gereken bedel arasındaki açık bir orantısızlığı ifade eder ve bu denetim tacir olmayanlar için geçerlidir. 'İktisaden mahvolma' ise, tacirler için uygulanan daha ağır ve istisnai bir denetimdir; burada sadece orantısızlık değil, borçlunun ticari yaşamının sona ermesi tehlikesi aranır. Mahkeme, bu tespiti yaparken borçlu tacirin mali tablolarını, aktif-pasif dengesini, sermaye yapısını ve cezanın ödenmesi halinde ticari faaliyetine devam edip edemeyeceğini bilirkişi marifetiyle araştırmalıdır.