Borçlar Hukukunda 'seçimlik cezai şart' (TBK m. 179/1) ile 'ifaya eklenen cezai şart' (TBK m. 179/2) arasındaki temel farkları, alacaklının talep hakları ve bu hakların kullanılmasına ilişkin koşullar açısından karşılaştırınız. HGK-K.2021/880 sayılı kararda belirtildiği üzere, ifaya eklenen cezai şartın talep edilebilmesi için 'ifayı çekincesiz olarak kabul etmemiş olma' şartının (ihtirazi kayıt) önemi nedir? Bu şart hangi durumlarda aranmaz?

Seçimlik cezai şart ile ifaya eklenen cezai şart arasındaki temel fark, alacaklının borca aykırılık durumunda sahip olduğu talep haklarının niteliğindedir: 1. Seçimlik Cezai Şart (TBK m. 179/1): Bu türde alacaklı, borçlunun borca aykırı davranması halinde bir seçim yapmak zorundadır: Ya borcun aynen ifasını talep eder ya da ifadan vazgeçerek sadece cezai şartın ödenmesini ister. Alacaklı, kural olarak hem ifayı hem de cezayı aynı anda talep edemez. Bu, alacaklıya tanınmış bir seçim hakkıdır ve bu hakkını kullandığında diğeri sona erer. 2. İfaya Eklenen Cezai Şart (TBK m. 179/2): Bu türde ise alacaklı, hem borcun aynen ifasını hem de buna ek olarak kararlaştırılan cezai şartın ödenmesini talep edebilir. Ceza, asıl borca ilave (kümülatif) bir nitelik taşır. Bu tür, genellikle borcun 'belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi' gibi gecikme durumları için kararlaştırılır ve 'gecikme cezası' olarak da adlandırılır. HGK-K.2021/880 sayılı kararda da vurgulandığı üzere, ifaya eklenen cezai şartın talep edilebilmesi için kritik bir koşul vardır: Alacaklı, gecikmiş ifayı kabul ederken cezai şart talep etme hakkını saklı tuttuğunu bildirmelidir (ihtirazi kayıt). Eğer alacaklı, gecikmiş ifayı herhangi bir çekince koymaksızın kabul ederse, kural olarak cezai şartı isteme hakkından zımnen feragat etmiş sayılır ve bu hakkı düşer. Ancak bu şartın aranmadığı istisnalar vardır: a) Alacaklı, gecikmiş ifayı kabulden önce gönderdiği bir ihtarname ile cezai şart talep etme hakkını zaten saklı tutmuşsa, teslim anında ayrıca bir çekince koyması gerekmez. b) Sözleşmede, cezai şart talep edebilmek için ihtirazi kayda gerek olmadığı açıkça kararlaştırılmışsa. c) Borçlunun ifayı kabulden önce, alacaklının bu hakkını saklı tuttuğunu bildiğini gösteren başka davranışları (yazışmalar vb.) mevcutsa.