Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 2023/4175 K. sayılı kararında, davacının imzasını taşıyan bir ibraname ve ekindeki tediye makbuzu söz konusudur. Mahkemenin, TBK m. 420 uyarınca ibranamenin 'kesin hükümsüz' olduğuna karar vermesi, ekindeki tediye makbuzunun 'makbuz' etkisini ortadan kaldırır mı? İki belgenin hukuki akıbeti neden farklı değerlendirilmelidir?
Hayır, mahkemenin ibranamenin TBK m. 420 uyarınca 'kesin hükümsüz' olduğuna karar vermesi, ekindeki tediye makbuzunun veya ibranamenin içindeki ödeme beyanının 'makbuz' etkisini ortadan kaldırmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 2023/4756 E., 2023/4175 K. sayılı kararında da bu ayrım benimsenmiştir. İki belgenin hukuki akıbetinin farklı değerlendirilmesinin nedeni, hukuki niteliklerinin ve işlevlerinin farklı olmasıdır. 1. **İbranamenin Hukuki Niteliği ve Akıbeti:** İbraname, bir 'borcu sona erdiren sözleşme'dir. İşçinin gelecekteki haklarından veya mevcut haklarının tamamından vazgeçtiğini beyan etmesini içerir. TBK m. 420, işçiyi korumak amacıyla bu tür bir 'borçtan kurtarma' işlemini çok katı geçerlilik şartlarına bağlamıştır. Bu şartlar yoksa (1 ay bekleme, bankadan ödeme vb.), ibranamenin borcu sona erdirme işlevi 'kesin hükümsüz' olur. Yani, işveren bu belgeye dayanarak 'borç bitti, işçi dava açamaz' diyemez. 2. **Tediye Makbuzunun veya Ödeme Beyanının Hukuki Niteliği:** Tediye makbuzu veya ibranamedeki 'şu kadar parayı aldım' şeklindeki beyan ise bir 'borcu sona erdiren sözleşme' değil, bir 'ifa (ödeme) olgusunu' ispatlayan bir 'delil' veya 'ispat belgesi'dir. Bu belge, borcun tamamının bittiğini değil, sadece belgede yazan miktar kadar bir ödemenin yapıldığını gösterir. TBK m. 420/3, bu ayrımı açıkça yapmaktadır: 'Hakkın gerçek tutarda ödendiğini ihtiva etmeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanını muhtevi diğer ödeme belgeleri, içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir.' Bu nedenle mahkeme, ibranamenin 'borcu sona erdirme' yönünü kesin hükümsüz saysa bile, işçinin imzasını taşıyan ve belirli bir miktarda ödeme yapıldığını gösteren tediye makbuzunu veya ibranamedeki bu yöndeki beyanı, yapılan ödemenin ispatı olarak kabul eder. Bu miktar, işçinin dava sonucunda hak kazandığı toplam alacağından mahsup edilir. Yani, ibraname 'ibra' olarak geçersiz, ancak 'makbuz' olarak geçerlidir.