5199 sayılı Kanun'un 9. maddesi, hayvan deneylerinin 'kendi bünyelerinde kurulmuş ve kurulacak etik kurullar yoluyla' izne tabi olacağını belirtmektedir. Bu 'Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları'nın (HADYEK) hukuki statüsü ve temel işlevi nedir? Bu kurulların varlığı, hayvan deneylerinin keyfi yapılmasını nasıl önlemeyi amaçlar?
Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulları (HADYEK), 5199 sayılı Kanun ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan 'Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik' uyarınca, hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşların (üniversiteler, araştırma merkezleri vb.) bünyesinde kurulması zorunlu olan idari kurullardır. **Hukuki Statüsü:** İdari bir organ niteliğindedirler. Kararları, idari işlem niteliği taşır ve bu kararlara karşı idari yargı yolu açıktır. **Temel İşlevi:** Temel işlevi, kendi kurumları bünyesinde yapılması planlanan hayvan deneylerine ilişkin projeleri, bilimsel ve etik yönden değerlendirerek, deneye izin verip vermeme konusunda karar vermektir. HADYEK'ler, bir projenin; - Bilimsel olarak gerekli ve geçerli olup olmadığını, - Başka bir alternatif yöntemle (hayvan kullanılmadan) yapılıp yapılamayacağını, - Kullanılacak hayvan sayısının asgari düzeyde tutulup tutulmadığını, - Deney sırasında hayvanlara en az acı ve ıstırap verecek yöntemlerin seçilip seçilmediğini, - Deney sonrası hayvanların refahı için gerekli önlemlerin alınıp alınmadığını denetler. Bu kurulların varlığı, hayvan deneylerinin keyfi yapılmasını şu şekilde önlemeyi amaçlar: 1) **Önleyici Denetim:** Her deneyin başlamadan önce, bağımsız ve farklı disiplinlerden (veteriner hekim, tıp doktoru, biyolog, hukukçu/etik uzmanı, sivil toplum temsilcisi) oluşan bir kurulun onayından geçmesi zorunluluğu, bilimsel veya etik açıdan zayıf olan projelerin en baştan engellenmesini sağlar. 2) **Bilimsel ve Etik Denge:** Kurullar, deneyin bilimsel faydası ile hayvana verilecek zarar arasında bir denge kurmaya çalışır. Sadece bilimsel merak için veya gereksiz yere hayvanların acı çekmesine neden olacak deneylere izin verilmez. 3) **Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik:** Tüm deneylerin kayıt altına alınmasını ve bir etik kurul tarafından denetlenmesini sağlayarak, süreci daha şeffaf ve hesap verebilir hale getirir. Bu, araştırmacıların keyfi davranmasını engelleyen bir otokontrol mekanizmasıdır. (Kaynak: www.zulkufarslan.av.tr/5199-sayili-hayvanlari-koruma-kanunu/)