CMK m. 174/1-d (Ek:17/10/2019-7188/20 md.) 'Soruşturma veya kovuşturma yapılması izne veya talebe bağlı olan suçlarda izin alınmaksızın veya talep olmaksızın düzenlenen' iddianamenin iadesini öngörür. Bu düzenleme, ceza muhakemesinde 'soruşturma ve kovuşturma şartları' ile nasıl bir ilişki kurmaktadır? İzin veya talep yokluğunun bir iade sebebi olarak düzenlenmesinin amacı nedir?
Ceza muhakemesinde bazı suçların soruşturulması veya kovuşturulması, belirli şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Bunlar 'soruşturma şartı' (örneğin, şikayet, talep, mütalaa) veya 'kovuşturma şartı' (örnegin, izin) olarak karşımıza çıkabilir. CMK m. 174/1-d'de yapılan bu ekleme, bu tür şartların yokluğunda düzenlenen iddianamenin iadesini mümkün kılarak, bu şartların önemini vurgulamaktadır. İlişkisi şudur: İzin veya talep gibi şartlar, bir nevi 'muhakeme şartı' veya 'dava şartı' niteliğindedir. Bu şartlar yerine gelmeden yapılan soruşturma veya açılan dava hukuken geçerli bir şekilde ilerleyemez. Örneğin, Cumhurbaşkanına hakaret (TCK m. 299) suçunda Adalet Bakanı'nın izni bir kovuşturma şartıdır. Memurların görevleri nedeniyle işledikleri iddia edilen suçlarda 4483 sayılı Kanun'a göre yetkili merciden soruşturma izni alınması gerekir. Bu düzenlemenin amacı: 1. **Gereksiz Kovuşturmaları Önlemek:** İzin veya talep gibi şartlar, genellikle suçun niteliği, kamu yararı veya özel bazı durumlar (diplomatik dokunulmazlık, milletvekili dokunulmazlığı gibi) gözetilerek konulmuştur. Bu şartlar yokken dava açılması, baştan sakat bir yargılamaya ve kaynak israfına yol açar. 2. **Kişilerin Lekelenmeme Hakkını Korumak:** Hukuken gerekli bir ön şart yerine getirilmeden kişilerin sanık sıfatıyla yargılanmasının önüne geçilir. 3. **Usul Ekonomisi:** Dava şartı niteliğindeki bu eksikliğin en başta, iddianame aşamasında tespit edilerek giderilmesi veya dava açılamayacağının anlaşılması, yargılamanın ilerleyen aşamalarında bu nedenle durma veya düşme kararı verilmesini engelleyerek usul ekonomisine hizmet eder. Bu düzenleme, savcının iddianameyi düzenlemeden önce bu tür ön şartların varlığını titizlikle kontrol etmesi gerektiğini ve mahkemenin de bu kontrolü yaparak eksiklik halinde iddianameyi iade edebileceğini belirtmektedir.