HMK m. 114/1(ı) 'Aynı davanın, daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması' (derdestlik) ve m. 114/1(i) 'Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması' dava şartlarıdır. Bu iki olumsuz dava şartının temelinde yatan ortak ilke nedir ve HMK gerekçesi bu ilkeyi nasıl açıklamaktadır? Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 2020/8433 E. sayılı kararı derdestliğin şartlarını nasıl sıralamıştır?

Derdestlik (HMK m. 114/1-ı) ve kesin hüküm (HMK m. 114/1-i) olumsuz dava şartlarının temelinde yatan ortak ilke, 'ne bis in idem' (aynı fiilden/uyuşmazlıktan dolayı bir kişi ancak bir kez yargılanabilir/dava konusu edilebilir) kuralıdır. HMK Madde 114 gerekçesinde, bu iki durumun davacının hukuki yararının bulunmamasıyla da ilişkili olduğu vurgulanmıştır. Derdest bir davada, davacı zaten hukuki korunma sürecini başlatmıştır ve aynı davayı tekrar açmakta güncel bir yararı kalmamıştır. Kesin hükümle sonuçlanmış bir davada ise uyuşmazlık zaten çözümlenmiştir, yeniden dava açmakta hukuki yarar yoktur. Gerekçe, her iki durumun da temelinde davacının aynı davayı tekrar açıp görülmesini sağlamasında hiçbir hukuki yararının bulunmadığı düşüncesinin yattığını belirtir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi 2020/8433 E., 2021/3916 K. sayılı kararında derdestliğin şartlarını şu şekilde sıralamıştır: 1) Aynı davanın aynı mahkemede ya da başka mahkemelerde iki kere açılmış olması, 2) Birinci davanın görülmekte (derdest) olması, 3) Birinci dava ile ikinci davanın aynı olması (tarafları, konusu ve sebebi aynı olmalı). Bu şartlar varsa ikinci dava derdestlik nedeniyle usulden reddedilir.