İdari yargıda dava açma sürelerinin 'hak düşürücü' nitelikte olması, mahkemenin bu konudaki denetim yetkisini nasıl şekillendirir?

Dava açma sürelerinin 'hak düşürücü' nitelikte olması, bu sürelerin kamu düzenine ilişkin olduğu ve tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği anlamına gelir. Bu nitelik, mahkemenin denetim yetkisini şu şekilde şekillendirir: 1) Re'sen (Kendiliğinden) Gözetme Zorunluluğu: Mahkeme, dava açma süresine uyulup uyulmadığını, taraflar (davacı veya davalı idare) bu konuda bir iddia veya itirazda bulunmasa bile, yargılamanın her aşamasında kendiliğinden araştırmak ve dikkate almak zorundadır. Bu, hakimin takdirine bağlı bir durum değildir, bir görevdir. 2) Davanın Esasına Girmeden Karar Verme: Mahkeme, davanın süresi içinde açılmadığını tespit ederse, davanın esasına (yani, idari işlemin hukuka uygun olup olmadığı veya zararın tazmin edilip edilmeyeceği konusuna) hiç girmeden, davayı 'süre aşımı' nedeniyle usulden reddeder. 3) Kesinlik: Hak düşürücü süreler kesindir ve durdurulması veya kesilmesi ancak kanunda açıkça öngörülen istisnai hallerde (örneğin, İYUK m. 11'deki üst makama başvuru) mümkündür. Tarafların anlaşması veya mahkemenin takdiri ile bu süreler uzatılamaz veya canlandırılamaz.