Bir davada taraflar, 'bu sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda mahkemenin, İstanbul Teknik Üniversitesi'nden alacağı bilirkişi raporu ile bağlı olacağını' kararlaştırmışlardır. Mahkeme, İTÜ'den rapor almış, ancak raporun son derece çelişkili ve gerekçesiz olduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, bu delil sözleşmesine rağmen, raporu yetersiz bularak başka bir üniversiteden yeni bir bilirkişi raporu aldırabilir mi? Bu durumu, 'hakimin davayı aydınlatma ödevi' (HMK m. 31) ile 'delil sözleşmesinin bağlayıcılığı' (HMK m. 193) arasındaki çatışma ekseninde değerlendiriniz.

Evet, aldırabilir. Bu durum, delil sözleşmesinin bağlayıcılığının sınırlarını ve hakimin davayı aydınlatma ödeviyle olan ilişkisini gösteren önemli bir örnektir. Tarafların yaptığı delil sözleşmesi, kural olarak geçerlidir ve mahkemeyi bağlar. Mahkeme, keyfi olarak bu sözleşmenin dışına çıkıp başka bir yerden rapor alamaz. Ancak, delil sözleşmesinin amacı, uyuşmazlığa 'teknik bir çözüm' getirmektir. Eğer sözleşmede belirtilen kurumdan alınan rapor, bu amacı gerçekleştirmekten uzaksa, yani 'hüküm kurmaya elverişli' değilse, delil sözleşmesinin bağlayıcılığı da anlamsızlaşır. Bir bilirkişi raporunun çelişkili, gerekçesiz veya teknik olarak bariz hatalar içermesi, onun 'delil' olma vasfını ortadan kaldırır. Bu noktada, hakimin HMK m. 31'deki 'davayı aydınlatma ödevi' ve adil bir karar verme yükümlülüğü, tarafların yaptığı delil sözleşmesinin şekli olarak uygulanmasından daha üstün bir konuma gelir. Mahkeme, delil sözleşmesine uyarak İTÜ'den raporu almış, ancak raporun hükme esas alınamayacak kadar yetersiz olduğunu gerekçelendirerek tespit etmiştir. Bu durumda, adil yargılanma hakkının ve maddi gerçeğe ulaşma ilkesinin bir gereği olarak, mahkeme bu yetersiz raporla bağlı olmadığını, bu raporla uyuşmazlığın aydınlatılamadığını belirterek, HMK m. 281/2 uyarınca yeni bir bilirkişi incelemesi (başka bir kurumdan veya yeni bir heyetten) yapılmasına karar verebilir. Bu, delil sözleşmesini yok saymak değil, sözleşmenin amacına ulaşamaması nedeniyle ortaya çıkan hukuki boşluğu, hakimin genel yetkileriyle doldurmasıdır.