Bir Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülen bir davada, davalı vekili, cevap dilekçesinde yemin deliline dayanmış, ancak mahkeme tahkikat sonunda, davalının diğer delillerinin yetersiz kaldığını görmesine rağmen, ona yemin teklif etme hakkını hatırlatmadan davayı aleyhine sonuçlandırmıştır. Davalı vekili temyiz dilekçesinde bu hususu ileri sürmüştür. Bu durumda Yargıtay (veya istinaf mahkemesi) nasıl bir karar vermelidir? Bu usuli eksiklik, tek başına hükmün bozulması için yeterli bir sebep midir?

Evet, bu usuli eksiklik, tek başına hükmün bozulması için yeterli ve önemli bir sebeptir. Yargıtay veya istinaf mahkemesi, bu durumda yerel mahkeme kararını 'bozmalıdır'. Bunun hukuki gerekçeleri şunlardır: 1. Savunma Hakkının ve Hukuki Dinlenilme Hakkının İhlali: Yemin, HMK'da düzenlenmiş, kesin delil niteliğinde, geçerli bir ispat aracıdır. Davalı, dilekçesinde bu delile dayanarak, ispat faaliyetinin bir parçası olarak bu hakkı kullanma iradesini ortaya koymuştur. Mahkemenin, ispat yükü kendisinde olan ve diğer delilleri yetersiz kalan tarafa, dayandığı bu son ve en önemli delili kullanma imkanını tanımaması, onun 'savunma hakkını' (HMK m. 27) ve 'hukuki dinlenilme hakkını' ağır bir şekilde ihlal eder. Taraf, kanunun kendisine tanıdığı bir ispat aracından mahkeme tarafından mahrum bırakılmıştır. 2. Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevinin İhmali: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2015/1774 E., 2018/794 K. sayılı kararında da belirtildiği gibi, dilekçesinde yemin deliline dayanan tarafa, diğer delilleri yetersiz kaldığında yemin teklif etme hakkının bulunduğunun hatırlatılması, 'hâkimin davayı aydınlatma ödevi' (HMK m. 31) kapsamında bir yükümlülüktür. Hâkim, pasif bir gözlemci değil, yargılamanın usulüne uygun yürümesini sağlamakla görevlidir. Bu hatırlatmayı yapmaması, bu ödevini ihmal ettiği anlamına gelir. 3. Hükmün Gerekçesinin Sakatlanması: Mahkeme, 'davalının iddiasını ispat edemediği' gerekçesiyle davayı sonuçlandırmıştır. Ancak davalıya, kanunen kullanabileceği son bir ispat imkanını (yemin delilini) tanımamıştır. Bu durum, mahkemenin 'ispat edilemedi' sonucuna, usulü tamamlamadan, erken ve eksik bir inceleme ile vardığını gösterir. Bu da hükmün gerekçesini sakatlar. Kanun Yolunda Verilecek Karar: Bu nedenlerle, istinaf veya temyiz incelemesini yapan üst mahkeme, yerel mahkemenin, davalıya yemin teklif etme hakkını hatırlatmadan karar vermesinin usul ve yasaya aykırı olduğuna hükmederek, kararı 'bozacak' ve dosyanın yerel mahkemeye geri gönderilerek, davalıya yemin teklif hakkının hatırlatılması ve sonucuna göre yeni bir karar verilmesini isteyecektir.