5271 sayılı CMK'nın 91. maddesinin gerekçesinde, maddenin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları dikkate alınarak hazırlandığı belirtilmiştir. Bu bağlamda, gözaltı işleminin hukuka uygunluğunun denetlendiği CMK m. 91/5'teki 'Sulh Ceza Hâkimine başvuru' mekanizmasının, AİHS m. 5/4'te düzenlenen 'kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasının yasaya uygunluğu hakkında kısa bir sürede karar verilmesi' hakkını ne ölçüde karşıladığını analiz ediniz.
CMK m. 91/5'teki mekanizma, AİHS m. 5/4'te düzenlenen hakkı karşılamaya yönelik önemli bir güvence olmakla birlikte, tam olarak karşılayıp karşılamadığı tartışmaya açıktır. **Karşılayan Yönleri:** 1. **Yargısal Denetim:** AİHS m. 5/4, özgürlük kısıtlamasının bir 'mahkeme' tarafından denetlenmesini şart koşar. CMK m. 91/5, bu denetimi Sulh Ceza Hâkimine vererek yargısal denetim ilkesini yerine getirir. 2. **Hızlı Karar Verme:** AİHS m. 5/4, denetimin 'kısa bir sürede' yapılmasını ister. CMK m. 91/5, hakime 'derhal ve nihayet 24 saat dolmadan' başvuruyu sonuçlandırma yükümlülüğü getirerek bu şartı karşılamayı hedefler. 3. **Başvuru Hakkı:** Her iki düzenleme de, özgürlüğü kısıtlanan kişiye (veya temsilcilerine) bu denetimi talep etme hakkı tanır. **Tartışmalı Yönleri (Potansiyel Eksiklikler):** 1. **İncelemenin Şekli (Evrak Üzerinden Olması):** CMK m. 91/5, hakimin incelemeyi 'evrak üzerinde' yapacağını belirtir. AİHS m. 5/4'ün amacı ise, çoğu durumda tarafların dinlendiği, çelişmeli bir yargılama (adversarial proceedings) yapılmasını gerektirir. AİHM, özellikle gözaltının uzadığı veya iddiaların karmaşıklaştığı durumlarda, sadece evrak üzerinden yapılan bir incelemeyi yeterli görmeyebilir. Şüphelinin ve müdafiinin bizzat dinlenmemesi, 'silahların eşitliği' ilkesi açısından bir zafiyet yaratabilir. 2. **Karar Seçenekleri:** CMK m. 91/5'e göre hakim, başvuruyu reddedebilir veya 'yakalananın derhal soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına' karar verebilir. Doğrudan 'serbest bırakma' kararı verme yetkisi açıkça yazılmamıştır. Uygulamada hakimler serbest bırakma kararı verebilse de, metindeki bu ifade, yetkinin tam olarak kullanılmasında bir tereddüt yaratabilir. Oysa AİHS m. 5/4, mahkemenin 'tutmanın yasal olmaması halinde serbest bırakılmasına' karar verme yetkisine sahip olmasını gerektirir. Sonuç olarak, CMK m. 91/5, AİHS m. 5/4'ün temel gerekliliklerini (yargısal denetim, hız) kağıt üzerinde karşılamaya çalışsa da, incelemenin evrak üzerinden yapılması ve karar seçeneklerinin ifadesi, AİHM'nin aradığı tam ve etkin çelişmeli yargılama güvencesi açısından eleştiriye açıktır.