HMK m. 30'daki usul ekonomisi ilkesi ve Anayasa m. 141'deki yargının görevi, bir hukuk davasında mahkemenin, tarafların sunmadığı bir delili kendiliğinden (re'sen) araştırmasına imkan tanır mı? Bu durumun, ceza ve hukuk yargılaması arasındaki temel farkla ilişkisi nedir?
Bu sorunun cevabı, hukuk yargılamasına hakim olan temel ilkelere göre değişir. HMK m. 30 ve Anayasa m. 141, genel olarak yargılamanın hızlı ve düzenli yürümesini hedefler, ancak delillerin toplanmasındaki yetkiyi doğrudan düzenlemez. **Kural (Taraflarca Getirilme İlkesi):** Hukuk yargılamasına, CMK'dan farklı olarak, **'taraflarca getirilme (hazırlama) ilkesi'** (HMK m. 25) hakimdir. Bu ilkeye göre, davanın maddi vakıalarını ve delillerini mahkemeye sunma yükümlülüğü taraflara aittir. Hakim, tarafların ileri sürmediği vakıaları veya delilleri kural olarak kendiliğinden araştıramaz ve kararına dayanak yapamaz. Bu ilke, tarafların kendi davaları üzerinde serbestçe tasarruf edebilmeleri prensibine dayanır. Bu çerçevede, usul ekonomisi ilkesi, hakime, tarafların sunmadığı bir delili re'sen araştırma yetkisi vermez. **İstisna (Re'sen Araştırma İlkesi):** Ancak, bu kuralın istisnaları vardır. Özellikle 'kamu düzenini' ilgilendiren davalarda (örneğin, babalık davası, boşanma davasının bazı yönleri, tapu sicilinin tutulmasına ilişkin davalar), taraflarca getirilme ilkesi zayıflar ve **'re'sen araştırma ilkesi'** ön plana çıkar. Bu tür davalarda hakim, kamu düzenini korumak amacıyla, taraflar ileri sürmese bile gerekli gördüğü delilleri kendiliğinden toplayabilir. Usul ekonomisi, bu istisnai durumlarda, davanın doğru bir şekilde ve tek seferde sonuçlandırılması için hakimin re'sen delil toplamasını destekler. **Ceza Yargılaması ile Farkı:** Bu durum, ceza yargılaması ile hukuk yargılaması arasındaki en temel farklardan birini oluşturur. Ceza yargılamasına, kamu düzeninin korunması ve maddi gerçeğe ulaşma amacı nedeniyle, mutlak olarak 're'sen araştırma ilkesi' hakimdir. Ceza hakimi, maddi gerçeği ortaya çıkarmak için tarafların taleplerine bağlı olmaksızın, gerekli gördüğü tüm delilleri kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür.