HMK m. 137 uyarınca 'ön inceleme' aşamasının temel amacı nedir? Mahkemenin ön inceleme duruşması yapmadan, evrak üzerinden verdiği bir esasa ilişkin kararın hukuki durumu nedir? Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin E:2016/1975 sayılı kararı bu konuda ne söylemektedir?

HMK m. 137'de düzenlenen ön inceleme aşamasının temel amacı, yargılamanın yol haritasını çizmektir. Bu aşamada; dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususlar (uyuşmazlık konuları) tek tek tespit edilir, taraflar delillerini sunmaya ve delillerin toplanmasına yönelik işlemler yapılır ve taraflar sulhe teşvik edilir. Bu aşamanın en önemli amacı, tahkikatın (delillerin incelendiği aşama) gereksiz yere uzamasını engellemek ve yargılamayı daha düzenli ve hızlı hale getirmektir. Mahkemenin ön inceleme duruşması yapmadan, evrak üzerinden esasa ilişkin bir karar vermesi (davanın kabulü veya reddi gibi) usule aykırıdır ve bozma nedenidir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin E:2016/1975, K:2016/8836 sayılı kararında bu durum açıkça vurgulanmıştır. Kararda, HMK'nın yargılamayı beş temel aşamaya (dilekçelerin verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama, hüküm) ayırdığı ve HMK m. 137/2 uyarınca 'ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemeyeceği ve tahkikat için duruşma günü verilemeyeceği' belirtilmiştir. Mahkemenin, usulün bu emredici hükmünü atlayarak doğrudan evrak üzerinden esastan karar vermesi, HMK'nın 137-142. maddelerine aykırıdır. Yargıtay, bu tür bir usuli eksikliğin kamu düzenine ilişkin olduğunu ve re'sen gözetilmesi gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.