Türk hukukunda siyasi partilerin kapatılmasına ilişkin Anayasal ve yasal dayanakları, özellikle 'odak haline gelme' kriterini ve bu kriterin Anayasa Mahkemesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarındaki yorum farklılıklarını karşılaştırmalı olarak açıklayınız. Ayrıca, kapatma kararının 'son çare' ilkesi açısından önemini belirtiniz.
Siyasi partilerin kapatılması, Türkiye'de Anayasa'nın 68. ve 69. maddeleri ile Siyasi Partiler Kanunu'nda (SPK) düzenlenmiştir. Temel yasaklama sebepleri, partilerin tüzük, program ve eylemlerinin Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olmaması, sınıf veya zümre diktatörlüğünü savunmaması ve suç işlenmesini teşvik etmemesidir (Anayasa m.68/4). **'Odak Haline Gelme' Kriteri: Bir siyasi partinin temelli kapatılmasına karar verilebilmesi için, ilgili fiillerin 'o partinin bu nitelikteki fiillerin işlendiği bir odak haline geldiğinin Anayasa Mahkemesince tespit edilmesi' gerekir (Anayasa m.69/8, SPK m.101/b, m.103). Odak haline gelme, üyelerce yoğun bir şekilde fiillerin işlenmesi ve bu durumun partinin büyük kongre, genel başkan, merkez karar/yönetim organları, TBMM grup genel kurulu/yönetim kurulunca zımnen veya açıkça benimsenmesi ya da bu fiillerin doğrudan anılan parti organlarınca kararlılık içinde işlenmesi halinde kabul edilir (SPK m.103). AYM ve AİHM Yorum Farklılıkları: * Anayasa Mahkemesi (AYM): AYM, 'odak olma kriterini' yorumlarken, fiillerin 'yoğunluğa', yani 'objektif olarak verebilecek nitelikte ve sayıca fazlalığına' dikkat çeker. Partinin, söz konusu eylemlerin toplandığı, yoğunlaştığı ve kaynaklandığı bir yer haline gelmesi gerekir. Ayrıca, eylemlerin parti organlarınca 'kararlılıkla' işlenmesi, yani süreklilik kazanması ve yasak eylemlerin kaynağındaki organ iradesinin kesinliğinin nesnel olarak saptanabilmesi gerekir (AYM Genel Kurul 09.07.2009, 2002/2 E. ve 2009/1 K. sayılı karar - sen.av.tr/tr/makale/anayasa-kanun-aym-ve-iham-kararlarinda-siyasi-parti-kapatma). AYM, terör örgütünün eylemlerinin siyasi parti tarafından fiilen veya sözcülerin beyanlarıyla desteklenmesini ifade özgürlüğünün sınırlarını aşan 'odak haline gelme' olarak değerlendirmiştir (AYM 13.03.2003, 1991/1 E. ve 2003/1 K.). * Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM): AİHM, siyasi partileri 'Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü' (İHAS m.11) kapsamında değerlendirir ve ifade özgürlüğünün (İHAS m.10) daha üstün bir korumaya sahip olduğunu belirtir. AİHM, siyasi partilerin kapatılmasını 'şiddetli bir önlem' olarak görmekte ve bunun 'yalnızca en ciddi durumlarda alınabileceğini' ifade etmektedir (Sosyalist Parti ve diğerleri-Türkiye, §51; Özgürlük ve Demokrasi Partisi-Türkiye, §45). AİHM, parti programlarının yanı sıra parti liderlerinin eylemleri ve savundukları görüşlerin bütünsel olarak incelenmesi gerektiğini belirtir (Refah Partisi ve diğerleri-Türkiye, §101). AİHM'e göre, bir partinin şiddet çağrısında bulunması veya demokrasiyi alenen yok etme niyetinde olması, Sözleşme'nin korumasından yararlanamamasının temelidir. Bir terör örgütünü kınamamayı tek başına kapatma için yeterli görmese de, bunu bir yan delil olarak dikkate alabilir (Herri Batasuna ve Batasuna - İspanya, §85-88). Kapatma zamanlamasında ulusal makamların takdir yetkisini tanır ancak kararları titiz bir Avrupa denetiminden geçirir (Refah Partisi ve diğerleri-Türkiye, §§98, 100). 'Son Çare' İlkesi: Uygulamada, siyasi parti kapatmanın 'son çare' olması gerektiği görüşü yaygındır. Tüzel kişiliği bulunan siyasi partilerin Anayasa m.68 ve 69'a uymakla zorunlu olduğu, ancak kapatmanın radikal bir önlem olduğu ve bu tür ciddi durumlarda dahi 'ölçülülük' ilkesinin göz ardı edilmemesi gerektiği belirtilir. Öncelikli olarak Hazine yardımından kısmen veya tamamen mahrum bırakma (süreli) ve hukuka aykırılığa sebebiyet veren siyasi parti temsilcileri ile üyelerinin siyasi faaliyette bulunmalarının yasaklanması yollarının tercih edilmesi isabetli olacaktır (sen.av.tr/tr/makale/anayasa-kanun-aym-ve-iham-kararlarinda-siyasi-parti-kapatma). İlgili Kanun Maddesi:** Anayasa m.68, m.69, m.149; Siyasi Partiler Kanunu m.98, m.100, m.101, m.103. İlgili Mahkeme Kararı: AYM Genel Kurul 09.07.2009, 2002/2 E. ve 2009/1 K.; AYM 13.03.2003, 1991/1 E. ve 2003/1 K.; Refah Partisi ve diğerleri-Türkiye (Başvuru numaraları 41340/98, 41342/98, 41343/98 ve 41344/98, 13.02.2003); Sosyalist Parti ve diğerleri-Türkiye; Özgürlük ve Demokrasi Partisi-Türkiye (sen.av.tr/tr/makale/anayasa-kanun-aym-ve-iham-kararlarinda-siyasi-parti-kapatma)