Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) madde 145'te delil gösterme sürelerinin belirlenmesindeki temel amaç nedir? Bu amacın yargılamanın etkinliği ve adil yargılanma hakkı ile ilişkisini, Yargıtay'ın ilgili kararlarındaki gerekçelerle birlikte açıklayınız.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) madde 145'te delil gösterme sürelerinin belirlenmesindeki temel amaç, yargılamanın etkinliğini sağlamak, davaların uzamasını önlemek ve adil yargılanma hakkının bir unsuru olan 'makul sürede yargılanma' ilkesini gerçekleştirmektir. **I. Delil Gösterme Sürelerinin Temel Amacı:** HMK madde 145'in gerekçesinde açıkça belirtildiği üzere, "uygulamada, davaların uzamasının temel sebeplerinden birinin de gereksiz yere yeni delil sunulması ve bu konuda taraflara verilen sürelere uyulmaması olduğu bilinmektedir." Bu nedenle, maddenin ilk fıkrasıyla ("Taraflar, Kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler.") Kanunda belirtilen sürelerden sonra yeni delil sunulmasının yasak olduğu kural olarak benimsenmiştir. Bu, delil toplama faaliyetinin yargılamanın başlarına, yani dilekçelerin teatisi aşamasına (dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri) ve en geç ön inceleme duruşmasına (HMK m. 140/5) sıkıştırılmasını hedefler. **II. Yargılamanın Etkinliği ile İlişkisi:** * **Tahkikatın Amacı:** Yargıtay kararlarında (örneğin Hukuk Genel Kurulu 2017/2626 E., 2021/814 K. ve 2017/7-2097 E., 2017/894 K.), tahkikatın amacının kural olarak delil toplamak değil, delilleri incelemek ve değerlendirmek olduğu vurgulanmıştır. Aksi halde tahkikat tamamlanamaz ve yargılama uzar. Delillerin zamanında bildirilmesi, mahkemenin uyuşmazlık konularını netleştirmesini, hazırlık işlemlerini yapmasını ve tahkikatı daha verimli bir şekilde yürütmesini sağlar. * **Prosedürel Disiplin:** Delil bildirme konusunda getirilen kesin süreler ve yasal yaptırımlar (o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılması, HMK m. 140/5), tarafların yargılamayı ciddiye almasını ve süreç içerisinde üzerlerine düşen yükümlülükleri yerine getirmesini teşvik eder. Bu sayede, kötü niyetli veya ihmalkar davranışlarla davanın uzatılmasının önüne geçilir. **III. Adil Yargılanma Hakkı ile İlişkisi:** Delil gösterme süreleri, adil yargılanma hakkının (Anayasa m. 36, AİHS m. 6) önemli bir unsuru olan 'hukuki dinlenilme hakkı' (HMK m. 27) ile de yakından ilişkilidir. Bu ilişki, HMK 145. maddedeki istisnalar aracılığıyla kurulur: * **Hukuki Dinlenilme Hakkının Sağlanması:** HMK 145'in gerekçesinde, delil sunma kuralına istisna getirilmesinin hukuki dinlenilme hakkının doğal bir sonucu olduğu belirtilmiştir. Bu hak, tarafların yargılamanın her aşamasında kendilerini savunma, iddialarını destekleme ve karşı tarafın delillerine karşı koyma imkanı sunar. Bu nedenle, delilin süresinde sunulmamasının tarafın kusurundan kaynaklanmadığı veya yargılamayı geciktirme amacı taşımadığı hallerde, bu hakka saygı gösterilmesi amacıyla delil sunumuna izin verilir. * **Şeffaflık ve Karşı Tarafa Bildirim:** Delillerin belirli bir aşamada sunulması, karşı tarafın da bu delillerden haberdar olmasına ve onlara karşı delil veya görüş bildirebilmesine imkan tanır. Bu, yargılamanın 'çelişmeli' (karşılıklı) yapılabilmesinin ve 'silahların eşitliği' ilkesinin bir gereğidir. * **Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin 07.03.2017 tarihli, 2014/27709 E., 2017/3124 K. sayılı kararı**, hukuki dinlenilme hakkının ihlali durumunda kararların bozulmasını gerektirir. Kararda, davalının tahkikat duruşmasına davet edilmemesi ve bilirkişi raporlarının usulüne uygun tebliğ edilmemesi gibi durumların savunma hakkını kısıtladığı ve adil yargılanma hakkına aykırı olduğu belirtilmiştir. Bu, usuli kuralların katı uygulanmasıyla hukuki dinlenilme hakkının ihlal edilmemesi gerektiğini gösterir. Özetle, HMK 145'teki delil gösterme süreleri, yargılamayı hızlandırma ve etkinleştirme amacını taşırken, aynı zamanda adil yargılanma ve hukuki dinlenilme haklarını da koruyacak şekilde istisnalarla dengelenmiştir. Yargıtay kararları, bu dengenin sağlanmasında usuli eksikliklerin adil yargılanma hakkı ihlali sayılacağını vurgulamaktadır.