5510 sayılı Kanun'un 80. maddesinde 'prime esas kazançlar'ın hesabında hangi ödemelerin brüt toplamının esas alındığını, hangi ayni yardımların ve tazminatların prime esas kazanca tabi tutulmadığını ayrıntılı olarak açıklayınız. Ayrıca, ücretlerin ve diğer ödemelerin prime tabi tutulmasında izlenen 'mal etme' ve 'üst sınırın aşılması' prensiplerini değerlendiriniz.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 80. maddesi, sigortalıların 'prime esas kazançları'nın nasıl belirleneceğini detaylı bir şekilde düzenler (Değişik: 17/4/2008-5754/47 md.). **1. Prime Esas Kazançların Hesabında Esas Alınan Ödemeler (Madde 80/a):** Prime esas kazançların hesabında, brüt toplamları esas alınan ödemeler şunlardır: * Hak edilen ücretler. * Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler. * İşverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarlar. * İdare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince yukarıdaki (1) ve (2) numaralı alt bentlerde belirtilen kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemeler. Bu hüküm, sigortalının aldığı geniş bir yelpazedeki nakdi ödemeleri ve işveren katkılarını prime esas kazanca dahil etmeyi amaçlar. **2. Prime Esas Kazanca Tabi Tutulmayan Ayni Yardımlar ve Tazminatlar (Madde 80/b):** Bazı ödemeler ve ayni yardımlar, prime esas kazanca tabi tutulmazlar. Bunlar: * Ayni yardımlar (yemek, giyecek, yakacak gibi nakit olmayan yardımlar). * Ölüm, doğum ve evlenme yardımları. * Görev yollukları (harcırah). * Seyyar görev tazminatı. * Kıdem tazminatı, iş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödeme. * Keşif ücreti. * İhbar ve kasa tazminatları. * Kurumca tutarları yıllar itibarıyla belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları. * İşverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin %30'unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları. (Bu kısmın %30'u aşan kısmı prime tabi olur). Bu istisnalar, sosyal nitelikteki yardımların veya belirli gider karşılıklarının sosyal güvenlik yükümlülüklerine dahil edilmemesini sağlar. **3. Genel Kural ve İstisnaların Kısıtlılığı (Madde 80/c):** (b) bendinde belirtilen istisnalar dışında, her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdi ödemeler prime esas kazanca tabi tutulur. Diğer kanunlardaki prime tabi tutulmaması gerektiğine dair muafiyet ve istisnalar, bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınmaz. Bu hüküm, Kanunun kendi kapsamını belirlemede ve prim matrahının genişletilmesinde öncelikli olduğunu gösterir. **4. Ücretlerin ve Diğer Ödemelerin Prime Tabi Tutulmasında İzlenen Prensipler (Madde 80/d):** * **Ücretlerin Mal Edilmesi:** Ücretler, hak edildikleri aya mal edilmek suretiyle prime tabi tutulur. Bu, ücretin kazanıldığı ayın primine esas teşkil etmesi anlamına gelir. * **Diğer Ödemeler ve Üst Sınırın Aşılması:** Ücret dışındaki diğer ödemeler ise öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edilir. Bu ödemelerin yapıldığı ayda prime esas kazanç üst sınırının aşılması halinde, üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere ilave edilir. * **Toplu İş Sözleşmesi veya Yargı Kararı Gereği Sonradan Ödenen Ücret Dışı Ödemeler:** Toplu iş sözleşmelerine tabi işyerleri işverenlerince veya kamu idareleri/yargı mercilerince verilen kararlara istinaden, hizmet akdinin mevcut olmadığı veya askıda olduğu bir tarihte ödenen ücret dışındaki ödemeler, 82. madde hükmü de nazara alınmak suretiyle prime esas kazancın tabi olduğu en son ayın kazancına dahil edilir. Bu durumlarda sigorta primlerinin, kararların kesinleşme tarihini izleyen ayın sonuna kadar ödenmesi halinde, gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz ve 102. madde hükümleri uygulanmaz. Bu, özellikle geriye dönük ödemelerde işverenin ek yükümlülük altına girmemesi için önemli bir düzenlemedir.