İdari yargıda re'sen araştırma ilkesi (İYUK m. 20), mahkemeye idarenin yerine geçerek inceleme yapma yetkisi verir mi? Vergi incelemesine defter ve belgelerini ibraz etmeyen bir mükellefin, bu belgeleri daha sonra mahkemeye sunması durumunda, mahkemenin bu belgeler üzerinden bilirkişi incelemesi yaptırarak karar vermesinin hukuka uygunluğunu Danıştay 3. Dairesi'nin 2013/9693 E. sayılı kararı çerçevesinde tartışınız.

Hayır, İYUK m. 20'de düzenlenen re'sen araştırma ilkesi, mahkemeye idarenin yerine geçerek onun yetki alanına giren incelemeleri yapma yetkisi vermez. Bu ilke, mahkemenin, idari işlemin hukuka uygunluğunu denetleyebilmesi için gerekli olan bilgi ve belgeleri kendiliğinden toplamasını amaçlar. Danıştay 3. Dairesi'nin 2013/9693 E. sayılı kararında bu ilke net bir şekilde ortaya konmuştur. Karara göre, defter ve belgelerini vergi inceleme elemanına ibraz etmeyen mükellef, idarenin denetim hakkını engellemiştir. Bu durumda mahkemenin, sonradan ibraz edilen bu belgeler üzerinden (idarece yapılamayan) incelemeyi kendisinin veya bilirkişi aracılığıyla yapması, idarenin yerine geçerek yerindelik denetimi yapması anlamına gelir ki bu, İYUK m. 2/2'ye aykırıdır. Defter ve belgeler, inceleme elemanına ibraz edilmedikleri için kanıt olma değerini yitirmiştir. Mahkemenin bu belgeleri esas alarak karar vermesi, vergi idaresinin denetiminden kaçınmayı teşvik edici bir sonuç doğurur. Bu nedenle, mahkemenin bu belgeler üzerinden bilirkişi incelemesi yaptırarak tarhiyatı kaldırması hukuka aykırı bulunmuş ve karar bozulmuştur.