HMK m. 331/1 uyarınca, davanın konusuz kalması halinde 'davanın açıldığı tarihteki tarafların haklılık durumu' incelenirken, mahkemenin bu incelemeyi yapmak için delil toplaması (örneğin tanık dinlemesi, bilirkişi raporu alması) gerekir mi, yoksa sadece dosyadaki mevcut duruma göre mi karar verir?

Evet, gerekirse delil toplaması gerekir. HMK m. 331/1'deki 'haklılık durumuna göre...takdir ve hükmeder' ifadesi, mahkemeye sadece mevcut duruma bakma değil, bir 'tespit' yapma görevi yükler. Eğer dosyadaki mevcut deliller, davanın açıldığı anda hangi tarafın haksız olduğunu belirlemek için yeterli değilse, mahkeme bu tespiti yapabilmek için yargılamaya devam ederek delil toplamak zorundadır. Örneğin, bir boşanma davası eşlerden birinin ölümüyle konusuz kaldığında, yargılama giderlerinin kusurlu tarafa yükletilmesi için, mahkemenin tarafların kusur durumunu belirlemesi gerekir. Bu da ancak tanıkların dinlenmesi, sunulan diğer delillerin değerlendirilmesi gibi tahkikat işlemlerinin yapılmasıyla mümkündür. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin 2015/13781 E. sayılı kararında da, mahkemenin 'bütün delillerin toplanmadığı, hangi tarafın haklı olduğunun henüz belirlenemediği' gerekçesiyle giderler hakkında karar vermekten kaçınması hukuka aykırı bulunmuş ve 'gerekli araştırmanın yapılarak kanıtların toplanması ve değerlendirilmesi' gerektiği belirtilmiştir. Dolayısıyla, haklılık durumunun tespiti, tam bir tahkikat gerektiriyorsa, mahkeme bu tahkikatı yapmakla yükümlüdür.