Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) 140. maddesi uyarınca ön inceleme duruşmasında hâkimin 'dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinlemesi' ne anlama gelmektedir? Bu hususların dosya üzerinden incelenmesi ile tarafların dinlenmesi arasındaki fark nedir?

HMK Madde 140 (1) uyarınca hâkim, ön inceleme duruşmasında, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler. HMK Madde 138'de ise dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden de karar verilebileceği belirtilmiştir. Bu durum, hâkimin takdir yetkisine bağlıdır. Eğer dava şartları veya ilk itirazlar dosya üzerinden, yani dilekçeler ve ekleri incelenerek net bir şekilde belirlenebiliyorsa, tarafları dinlemeye gerek kalmadan dosya üzerinden karar verilebilir. Ancak, bu hususlarda açıklığa ihtiyaç duyuluyor veya tarafların beyanları önem arz ediyorsa, hâkim ön inceleme duruşmasında tarafları dinleyebilir. HMK 140 gerekçesi, 'Şayet usule ilişkin bu hususlarda, oturum yapılması gerekli ise ön inceleme oturumunda taraflar öncelikle bu konuda dinlenecektir' ifadesiyle bu durumu açıklığa kavuşturmuştur. Bu, hâkimin yargılamayı etkin ve usul ekonomisine uygun bir şekilde yürütme sorumluluğunun bir parçasıdır. (HMK Madde 140 (1), HMK Madde 138; HMK Madde 140 Gerekçesi)