HMK madde 304'te düzenlenen hükmün tashihi (yazı ve hesap hatalarının düzeltilmesi) ile HMK madde 305'te düzenlenen hükmün tavzihi arasındaki ayrıntılı farkları ve her iki kurumun yargılama hukuku ilkeleriyle (özellikle hükmün değiştirilemezliği) ilişkisini tartışınız. Yargıtay kararları ışığında, vekalet ücreti ve yargılama giderlerine ilişkin yapılan hataların hangi kurum altında düzeltilebileceğine dair somut örnekler veriniz.
HMK'da hükmün düzeltilmesine ilişkin iki temel kurum bulunmaktadır: Hükmün Tashihi (HMK m. 304) ve Hükmün Tavzihi (HMK m. 305). Her ikisi de hükmün kesinleşmiş olmasına rağmen, yargılamanın güvenilirliğini ve uygulanabilirliğini sağlamak amacıyla öngörülmüş istisnai yollardır, ancak farklı amaçlara ve sınırlara sahiptirler. **1. Hükmün Tashihi (HMK m. 304):** * **Amacı:** Hükümdeki yazı ve hesap hataları ile diğer benzeri açık hataların (maddi hataların) düzeltilmesidir. Bu hatalar, hükmün esasını değil, sadece yazımına veya hesaplanmasına ilişkin bariz yanlışlıkları kapsar. * **Uygulama Şekli:** Mahkemece re'sen veya taraflardan birinin talebi üzerine düzeltilebilir. Hüküm tebliğ edilmişse, hakim tarafları dinlemeden hatayı düzeltemez; taraflar gelmezse dosya üzerinden inceleme yapılabilir (HMK m. 304/1). * **Örnek:** Bir rakamın (örn. tutarın) yanlış yazılması veya bir hesaplama hatasının düzeltilmesi. **2. Hükmün Tavzihi (HMK m. 305):** * **Amacı:** Hükmün yeterince açık olmaması, icrasında tereddüt uyandırması veya birbirine aykırı fıkralar içermesi hallerinde hükmün açıklanması veya tereddüdün/aykırılığın giderilmesidir. * **Uygulama Şekli:** Taraflardan her biri, hükmün icrası tamamlanıncaya kadar talep edebilir. Talebin karşı tarafa tebliğ edilmesi ve cevap hakkı tanınması zorunludur (HMK m. 306). * **Örnek:** Bir payın açıkta kalması (Yargıtay 1. HD 2015/9630 E., 2018/9074 K.) veya para birimi hatası (Yargıtay 1. HD 2017/1042 E., 2018/373 K.). **Yargılama Hukuku İlkeleriyle İlişkisi (Hükmün Değiştirilemezliği):** Her iki kurum da, hakimin hüküm verdikten sonra kural olarak kararından dönememesi ve verdiği hükümle bağlı olması prensibinin istisnalarıdır. Ancak bu istisnalar, 'hükmün değiştirilemezliği' ilkesinin ihlal edilmemesi kaydıyla mümkündür. Tavzih için en önemli sınır, HMK 305/2'de belirtilen 'Hüküm fıkrasında taraflara tanınan haklar ve yüklenen borçlar, tavzih yolu ile sınırlandırılamaz, genişletilemez ve değiştirilemez' hükmüdür. Bu ilke tashih için de geçerlidir; maddi hatalar, hükmün özünü değiştirmeyecek nitelikte olmalıdır. **Vekalet Ücreti ve Yargılama Giderlerine İlişkin Hataların Düzeltilmesi:** Bu konuda Yargıtay'ın yerleşik içtihatları bulunmaktadır: * **Unutulan Vekalet Ücreti:** Kararın hüküm fıkrasında vekalet ücretine hiç yer verilmemiş olması, maddi hata niteliğinde değildir. Bu eksiklik tashih (HMK m. 304) yoluyla giderilemez. Tavzih (HMK m. 305) yoluyla da taraflara tanınan haklar ve yüklenen borçlar sınırlandırılamaz, genişletilemez veya değiştirilemez. Bu husus ancak temyiz konusu yapılabilir (Yargıtay 2. HD 2016/20821 E., 2018/8232 K.; Yargıtay 2. HD 2017/5903 E., 2017/12487 K.). * **Yanlışlık/Değişiklik:** Vekalet ücretine ilişkin hükmün sonradan değiştirilmesi veya artırılması, maddi hata veya tavzih kapsamında değildir, hükmün değiştirilmesi niteliğindedir. Örneğin, davalı lehine hükmedilen vekalet ücretinin tashih şerhiyle artırılması hatalı bulunmuştur (Yargıtay 1. HD 2018/195 E., 2018/10242 K.). Benzer şekilde, vekalet ücretinin davalıdan alınarak davacıya verilmesi gerekirken hazineye gelir olarak kaydedilmesi gibi durumlarda, bu hatanın düzeltilmesi tavzih yoluyla hükmün değiştirilmesi anlamına gelir (Yargıtay 10. HD 2017/1004 E., 2017/2294 K.). Özetle, tashih ve tavzih, hükmün özünü, tarafların hak ve yükümlülüklerini değiştiremez. Bu tür değişiklikler, ancak kanun yollarına başvurularak (temyiz/istinaf) sağlanabilir.