Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 218. maddesinin birinci fıkrasında, 'yüklenen suçun ispatı, ceza mahkemelerinden başka bir mahkemenin görev alanına giren bir sorunun çözümüne bağlı ise; ceza mahkemesi bu sorunla ilgili olarak da bu Kanun hükümlerine göre karar verebilir' hükmüyle kastedilen 'nispi muhakeme' ilkesini ve bunun ceza yargılamasındaki pratik önemini açıklayınız.
CMK Madde 218/1, ceza yargılamasında 'nispi muhakeme' (incidental trial veya incidental determination) ilkesini düzenlemektedir. Bu ilke, ceza mahkemesinin, baktığı asıl ceza davasının çözümü için zorunlu olan, ancak normalde kendi görev alanına girmeyen (örneğin medeni hukuk, idare hukuku veya ticaret hukuku gibi başka bir hukuk dalının alanına giren) bir 'ön sorun'u, asıl ceza davasına ilişkin delil ve usul kurallarına göre kendiliğinden çözebilme yetkisini ifade eder. **Kastedilen 'Nispi Muhakeme' İlkesi:** * **Amaç:** Bu ilke, ceza davasının uzamasını engellemek, yargılama ekonomisi sağlamak ve maddi gerçeğe ulaşmayı hızlandırmak amacıyla benimsenmiştir. Ceza mahkemesinin her küçük ön sorun için ayrı bir davaya işaret etmesi, yargılamanın gereksiz yere uzamasına neden olabilir. * **Bağlayıcılık:** Ceza mahkemesinin bu ön sorun hakkında verdiği karar, sadece görülmekte olan ceza davası bakımından geçerli ve bağlayıcıdır. Bu karar, diğer hukuk dallarındaki mahkemeler için bir 'kesin hüküm' teşkil etmez. Yani, aynı konu hakkında hukuk mahkemesinde açılacak bir dava, ceza mahkemesinin verdiği bu kararla bağlı değildir. * **Örnekler:** * **Mülkiyet Tartışması:** Bir hırsızlık davasında çalındığı iddia edilen malın kime ait olduğu konusunda bir ihtilaf çıkarsa, ceza mahkemesi bu mülkiyet sorununu kendisi çözebilir. * **Evliliğin Geçerliliği:** İki eş arasındaki bir suçta evliliğin geçerliliği hakkında bir şüphe varsa, ceza mahkemesi bu evliliğin hukuki geçerliliğini inceleyebilir. * **Sözleşmenin Hukuki Niteliği:** Bir dolandırıcılık veya güveni kötüye kullanma davasında, taraflar arasındaki sözleşmenin hukuki niteliği veya geçerliliği bir ön sorun olarak ortaya çıkarsa, ceza mahkemesi bunu kendisi değerlendirebilir. **Pratik Önemi:** Nispi muhakeme, ceza yargılamasının dinamizmini ve etkinliğini artıran bir ilkedir. Mahkemenin her defasında bir hukuk mahkemesi kararını beklemek yerine, kendi delil değerlendirme yetkisiyle ön sorunları çözebilmesi, adaletin hızlı tecellisine katkıda bulunur. Ancak, kanun koyucu bu yetkiyi sınırsız kılmamış, hakime takdir yetkisi tanımıştır; çok zorunlu ve uzmanlık gerektiren durumlarda bekletici sorun kararı verilebilir. Yargıtay 16. Ceza Dairesi'nin 2016/450 E., 2016/367 K. sayılı kararında da karapara aklama suçunda öncül suçun işlenip işlenmediği hususunda nispi muhakeme yapmanın usul ekonomisi açısından zorunluluk olduğu belirtilmiştir.