HMK m. 281/3'e göre mahkemenin 'yeni görevlendireceği bilirkişi aracılığıyla, tekrar inceleme de yaptırabilmesi' yetkisini kullanması için taraflardan birinin itirazı zorunlu mudur? Hakimin bu yetkisini kendiliğinden (re'sen) kullanmasının koşulları nelerdir?
Hayır, mahkemenin HMK m. 281/3 uyarınca yeni bir bilirkişi aracılığıyla tekrar inceleme yaptırması için taraflardan birinin itirazı zorunlu değildir. Mahkeme bu yetkisini kendiliğinden (re'sen) de kullanabilir. Bu durum, HMK m. 281'in genel yapısından ve hakimin davayı aydınlatma ödevinden kaynaklanmaktadır. * **HMK m. 281/1**, taraflara raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz etme ve yeni bilirkişi atanmasını talep etme hakkı tanır. Bu, tarafların iradesine bağlı bir haktır. * **HMK m. 281/2 ve 281/3** ise mahkemenin yetkilerini düzenler. M. 281/2'de mahkemenin 'kendiliğinden' ek rapor isteyebileceği veya bilirkişiyi sözlü dinleyebileceği açıkça belirtilmiştir. M. 281/3'te ise 'mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse...' ifadesi kullanılmıştır. Bu ifade, yetkinin kullanılmasının tarafların talebine bağlı olmadığını, hakimin takdirine ve gerekliliğe dayandığını gösterir. **Hakimin Bu Yetkiyi Re'sen Kullanmasının Koşulları**: 1. **Gerçeğin Ortaya Çıkması İçin Gerekli Görme**: Temel koşul budur. Hakim, dosyaya sunulan mevcut bilirkişi raporu veya raporlarının, uyuşmazlığı çözmek ve maddi gerçeğe ulaşmak için yeterli olmadığı kanaatine varmalıdır. Bu kanaat şu durumlarda oluşabilir: * **Raporun Yetersiz veya Gerekçesiz Olması**: Rapor, uyuşmazlığın teknik yönlerini aydınlatmaktan uzak, soyut, gerekçesiz veya denetime elverişsiz olabilir. * **Raporlar Arasında Çelişki Bulunması**: Dosyada birden fazla rapor varsa ve bu raporlar arasında esasa ilişkin ciddi çelişkiler bulunuyorsa, hakim bu çelişkiyi gidermek amacıyla yeni bir bilirkişi heyetinden rapor alabilir. Metindeki Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin 2017/107 K. sayılı kararında bu duruma işaret edilmiştir. * **Raporun Hukuki Nitelendirme İçermesi**: Bilirkişi, teknik inceleme sınırlarını aşarak hukuki değerlendirmeler yapmışsa ve bu durum raporun güvenilirliğini zedeliyorsa, hakim yeni bir rapor almayı gerekli görebilir. * **Tarafların İtiraz Etmemesine Rağmen Raporun Hatalı Olması**: Metindeki Hukuk Genel Kurulu'nun 2023/226 K. sayılı kararında da belirtildiği gibi, taraflar itiraz etmemiş olsa bile, raporun hukuken hükme esas alınmaya elverişli olmadığı (örneğin yanlış hukuki kritere göre hesaplama yapıldığı) hakim tarafından tespit edilirse, hakim kendiliğinden yeni bir rapor alabilir. Tarafların itiraz etmemesi, hakimi hatalı bir raporla bağlı kılmaz. 2. **Takdir Yetkisinin Gerekçelendirilmesi**: Hakim, yeni bir bilirkişi incelemesine neden ihtiyaç duyduğunu, mevcut raporu neden yetersiz veya çelişkili bulduğunu ara kararında veya nihai kararının gerekçesinde makul bir şekilde açıklamalıdır. Sonuç olarak, HMK m. 281/3, hakime maddi gerçeğe ulaşma amacı doğrultusunda, tarafların talebinden bağımsız olarak, yargılamanın seyrini yönetme ve delilleri takdir etme konusunda önemli bir yetki vermektedir.