Bir idari işlemin iptali için açılan davada, İdare Mahkemesi davayı süre aşımı nedeniyle reddetmiştir. Davacı, temyiz dilekçesinde, işlemin tebliğinde Anayasa m. 40'a aykırı olarak kanun yolu ve süresinin gösterilmediğini, bu nedenle sürenin işlemeye başlamadığını ileri sürmüştür. Danıştay, bu iddiayı yerinde bulursa, dosyayı yeniden karar verilmek üzere ilk derece mahkemesine geri mi gönderir, yoksa işin esası hakkında bir karar verebilir mi?

Danıştay, bu iddiayı yerinde bulursa, kural olarak İdare Mahkemesi'nin 'süre aşımı nedeniyle ret' kararını bozar ve dosyayı, işin esasını inceleyip yeniden bir karar vermesi için ilk derece mahkemesine geri gönderir. Danıştay'ın doğrudan işin esası hakkında bir karar vermesi, istisnai durumlar dışında mümkün değildir. Bunun temel nedenleri şunlardır: 1) İki Dereceli Yargılama İlkesi: İdari yargıda da kural, uyuşmazlıkların öncelikle ilk derece mahkemeleri (İdare/Vergi Mahkemeleri) tarafından esastan incelenip karara bağlanmasıdır. Danıştay'ın (veya istinaf yolunda Bölge İdare Mahkemesi'nin) görevi, bu ilk derece kararının hukuka uygunluğunu denetlemektir. İlk derece mahkemesi, davanın esasına hiç girmeden, usuli bir nedenle (süre aşımı) davayı reddetmiştir. Eğer Danıştay, bu usuli ret kararını bozup doğrudan esasa girerse, ilk derece yargılamasını atlamış ve uyuşmazlığı ilk ve son merci olarak çözmüş olur. Bu, iki dereceli yargılama ilkesine aykırıdır. 2) Delil Değerlendirmesi ve Yargılama Yetkisi: Davanın esasını incelemek, delilleri toplamak (keşif, bilirkişi vb.), tanıkları dinlemek ve bu delilleri değerlendirerek bir sonuca varmak, öncelikle ilk derece mahkemesinin görevidir. Danıştay, kural olarak bir 'içtihat' ve 'hukuki denetim' merciidir, 'vakıa denetimi' veya 'ilk yargılama' mercii değildir. Bu nedenle, usulden verilen ret kararını bozan Danıştay, 'davanın süresinde olduğu anlaşıldığından, işin esası incelenerek yeniden bir karar verilmek üzere' dosyayı mahkemesine geri gönderir. Ancak, eğer dava konusu uyuşmazlık sadece hukuki bir soruna ilişkinse ve yeniden yargılamayı gerektirmeyen bir durum varsa, Danıştay'ın istisnai olarak işin esası hakkında karar verebileceği durumlar da mevcuttur (İYUK m. 49).