Danıştay 10. Dairesi'nin 2010/7934 E. sayılı kararında, davacının vatandaşlık başvurusunun reddine ilişkin işlemin gerekçesiz olması ve usulüne uygun tebliğ edilmemesi, dava açma süresinin başlamaması için yeterli görülmüştür. Bu karar, idari işlemin unsurlarından olan 'gerekçe' unsurunun, hak arama hürriyeti üzerindeki etkisini nasıl ortaya koymaktadır?

Bu karar, idari işlemin 'gerekçe' unsurunun, sadece bir şekil şartı olmadığını, aynı zamanda hak arama hürriyetinin etkin bir şekilde kullanılabilmesinin maddi bir ön koşulu olduğunu ortaya koymaktadır. Gerekçe unsurunun hak arama hürriyeti üzerindeki etkisi şudur: 1) Hukuki Denetimin Sağlanması: Bir idari işlemin neden tesis edildiğini bilmeyen bir kişi, o işlemin hukuka uygun olup olmadığını değerlendiremez. Gerekçe, işlemin hukuki ve fiili dayanaklarını ortaya koyarak, ilgilinin hangi argümanlarla dava açabileceğini belirlemesine olanak tanır. Gerekçesiz bir işlem, 'kör bir şekilde' dava açmayı gerektirir ki bu, etkin bir hak arama değildir. 2) İdarenin Keyfiliğinin Önlenmesi: İdareyi, aldığı kararların nedenlerini açıklamaya zorlamak, onu daha dikkatli, objektif ve hukuka uygun davranmaya teşvik eder. Gerekçe gösterme zorunluluğu, idarenin keyfi kararlar almasının önünde önemli bir otokontrol mekanizmasıdır. 3) Yargısal Denetimin Etkinliği: Mahkeme, bir işlemin hukuka uygunluğunu denetlerken, öncelikle idarenin gösterdiği gerekçeyi inceler. Gerekçenin olmaması, mahkemenin denetim yapacağı bir zemin bırakmaz. Karardaki olayda, davacı başvurusunun neden reddedildiğini bilmediği için, yeni bir başvuruyla bu gerekçeyi sormak zorunda kalmıştır. Danıştay, dava açma süresini, bu gerekçenin ilgiliye usulüne uygun olarak bildirildiği tarihten başlatarak, 'gerekçeli bildirim'in, dava süresini başlatan 'yazılı bildirim'in ayrılmaz bir parçası olduğunu kabul etmiştir. Bu, gerekçenin, hak arama hürriyetinin 'kullanılabilirliği' için vazgeçilmez bir unsur olduğunu gösterir.