HMK m. 285 (yasada 281) ve gerekçesi incelendiğinde, hakimin bilirkişiden ek rapor alması veya yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırması, hangi durumlarda bir zorunluluk haline gelebilir?
HMK m. 281 ve 282'nin gerekçeleri birlikte okunduğunda, hakimin ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi yaptırmasının bir zorunluluk değil, 'doğal bir yetki' olduğu belirtilse de, bazı durumlarda bu yetkinin kullanılması adil yargılanma ve maddi gerçeğe ulaşma ilkesi gereği fiili bir zorunluluğa dönüşebilir. Bu durumlar şunlardır: 1) Raporun Yetersiz veya Muğlak Olması: Bilirkişi raporu, mahkemenin sorduğu soruları tam olarak yanıtlamıyorsa, çelişkili ifadeler içeriyorsa veya vardığı sonuçların teknik dayanakları anlaşılamıyorsa, yani hüküm kurmaya elverişli değilse, hakimin bu eksiklikleri gidermek için ek rapor istemesi veya yeni bir inceleme yaptırması bir zorunluluk haline gelir. Yetersiz bir rapora dayanarak karar vermek, eksik inceleme anlamına gelir. 2) Raporlar Arasında Ciddi Çelişki Bulunması: Dosyada birden fazla bilirkişi raporu varsa ve bu raporlar arasında esasa ilişkin konularda (örneğin kusur oranı, zarar miktarı gibi) giderilmesi mümkün olmayan fahiş çelişkiler bulunuyorsa, hakim bu çelişkiyi gidermeden raporlardan birini keyfi olarak seçemez. Bu durumda, çelişkinin nedenlerini araştırmak ve doğru sonuca ulaşmak için, genellikle farklı uzmanlardan oluşan yeni bir bilirkişi heyetinden rapor alınması Yargıtay tarafından aranan bir zorunluluktur. (Bkz. Yargıtay 15. HD, 2017/2390 E.) 3) Tarafların Ciddi ve Haklı İtirazları: Taraflardan biri, bilirkişi raporundaki bariz bir maddi hataya, yanlış bir yöntemin kullanıldığına veya dikkate alınmayan önemli bir delile dayanan ciddi ve haklı bir itirazda bulunursa, hakimin bu itirazı görmezden gelmesi beklenemez. Bu durumda, itiraz edilen hususun açıklığa kavuşturulması için ek rapor istenmesi, adil yargılanma hakkının bir gereğidir. Özetle, hakimin amacı maddi gerçeğe ulaşmak olduğundan, mevcut rapor veya raporlar bu amaca hizmet etmiyorsa veya ciddi şüpheler barındırıyorsa, ek delil toplama yoluna gitmek bir yetki olmaktan çıkıp, adil bir yargılama için bir yükümlülüğe dönüşür.