Ceza muhakemesinde 'sirayet' ilkesi (CMK m. 280/3 ve m. 306), 'davasız yargılama olmaz' (ne ultra petita) ilkesinin bir istisnası mıdır? Bu istisnanın hukuki meşruiyeti nedir?
Evet, 'sirayet' ilkesi, ceza muhakemesinin temel ilkelerinden olan 'davasız yargılama olmaz' (iddia ile bağlılık) ve bunun kanun yollarındaki yansıması olan 'taleple bağlılık' ilkesinin önemli bir istisnasıdır. Normalde, bir sanık kanun yoluna başvurmamışsa, onun hakkındaki hüküm kesinleşir ve yargılama onun için sona erer. Mahkemenin, talep olmaksızın bu sanık lehine bir karar vermesi beklenmez. Ancak sirayet ilkesi, bu kuralı kırarak, kanun yoluna başvurmayan sanığın, başvuran bir diğer sanık lehine verilen olumlu karardan yararlanmasını sağlar. Bu istisnanın hukuki meşruiyeti birkaç temel ilkeye dayanır: 1. **Maddi Gerçeğe Ulaşma Amacı:** Ceza yargılamasının nihai amacı şekli gerçeklik değil, maddi gerçektir. Eğer bir hükümde hukuka aykırılık tespit edilmişse ve bu aykırılık diğer sanıklar için de geçerliyse, sırf usuli bir sebeple (kanun yoluna başvurmamış olma) bu sanıkların hukuka aykırı bir hükmün sonuçlarına katlanması, maddi gerçek ve adalet anlayışıyla bağdaşmaz. 2. **Adalet ve Eşitlik:** Aynı hukuki ve fiili durumda olan sanıklar hakkında, sadece birinin kanun yoluna başvurmuş olması nedeniyle çelişkili ve adaletsiz sonuçların doğmasını önlemek amaçlanır. Bir sanığın beraat ettiği veya daha az ceza aldığı bir durumda, aynı konumdaki diğer sanığın sırf başvuru yapmadığı için mahkum kalması veya daha ağır ceza çekmesi adaleti zedeler. 3. **Kamu Hukuku Niteliği:** Ceza hukuku, kamu düzenini ilgilendiren bir kamu hukuku dalıdır. Bu nedenle, bireylerin usuli eksiklikleri veya ihmalleri (kanun yoluna başvurmamaları) nedeniyle kamu düzenini ve adaleti sarsacak sonuçlara göz yumulamaz. Devlet, re'sen adaleti tesis etme yükümlülüğü altındadır. CMK m. 306'nın gerekçesinde de bu durum, 'aynı mahkemece aynı hükümle cezalandırılan sanıklar hakkında birbiriyle çelişen sonuçların doğmasının önlenmesi, adalet düşüncesiyle' açıklanmıştır (sen.av.tr/tr/makale/istinaf-kararlarinin-diger-saniklara-sirayeti-ve-direnme-sorunu).