İş Kanunu'na göre fazla çalışma ücreti nasıl belirlenir ve hangi durumlarda işçi fazla çalışma yapmaktan muaf tutulur? İşçinin onayı ve serbest zaman kullanımı açısından değerlendiriniz.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi fazla çalışma ücretini düzenlemektedir. Buna göre, fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar 'fazla sürelerle çalışma' olup, bu çalışmalar için her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir. İşçinin fazla çalışma yapabilmesi için onayı gereklidir. İşçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı (fazla sürelerle çalışmada bir saat on beş dakikayı) 'serbest zaman' olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. İşçinin fazla çalışma yapmaktan muaf tutulduğu veya fazla çalışma yaptırılamayacağı durumlar şunlardır: 1. **Sağlık Nedenleri**: 63. maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yapılamaz. 2. **Gece Çalışması**: 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. 3. **Maden İşleri**: 42. ve 43. maddelerde sayılan hâller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, bu maddelerde sayılan hâllerde dahi haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir. 4. **Yıllık Sınır**: Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüz yetmiş saatten fazla olamaz. Kanun ayrıca zorunlu nedenlerle fazla çalışmaya da izin verir (md. 42). Bir arıza sırasında, arızanın mümkün görülmesi halinde, makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde ya da zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur. Ancak bu zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmalar için de 41. maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları hükümleri (yani zamlı ücret veya serbest zaman) uygulanır. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmeleri ile kararlaştırılır. Sözleşmelerde hüküm bulunmaması halinde söz konusu günlerde çalışılması için işçinin onayı gereklidir ve bu günlere ait ücretler 47. maddeye göre ödenir.