Türk Medeni Kanunu'nda düzenlenen 'tereke' kavramını ve 'tereke tespiti davası'nın hukuki niteliğini, amaçlarını ve bu davayı açma ehliyetine sahip kişileri ayrıntılı olarak açıklayınız. Tereke tespitinin mahkemece nasıl yapıldığını, tereke defterinin ne anlama geldiğini ve yetkili/görevli mahkemeyi tartışınız.
Tereke, miras hukukunun temel kavramlarından biridir ve ölen kişinin (mirasbırakanın) ölüm anı itibarıyla geride bıraktığı tüm malvarlığı değerlerini (haklar, alacaklar, borçlar) ifade eder. Yani tereke, mirasbırakanın aktifleri ile pasiflerinin bir bütün halidir. 'Vefat eden kişiden geriye kalan' anlamına gelir. **1. Tereke Tespiti Davasının Hukuki Niteliği ve Amaçları:** Tereke tespiti davası, mirasbırakanın ölüm tarihi itibarıyla tüm aktif ve pasif malvarlığı değerlerinin belirlenmesi amacıyla açılan bir davadır. Esas itibarıyla 'delil tespiti' niteliğindedir. Bu davanın temel amaçları şunlardır: * **Mirasın Kapsamını Belirleme:** Mirasçıların, mirasın paylaşımını doğru ve hakkaniyetli bir şekilde yapabilmesi için terekenin ne kadar ve hangi değerlerden oluştuğunun tespiti. * **Hak ve Borçların Netleştirilmesi:** Mirasbırakanın alacak ve borçlarının açıkça ortaya konulması, böylece mirasçıların sorumluluklarının ve haklarının belirlenmesi. * **Gizlenen Varlıkların Ortaya Çıkarılması:** Özellikle mirasçılar arasında anlaşmazlık veya kötü niyet olması durumunda, mirasbırakanın bazı varlıklarının gizlenmesinin önüne geçilmesi. * **Mirastan Feragat veya Redde Karar Verme:** Mirasçıların, terekenin borca batık olup olmadığını veya mirasın reddedilip reddedilmeyeceğini değerlendirebilmesi için terekenin durumunun tespiti. **2. Tereke Tespiti Davasını Açma Ehliyeti:** Mirasın tespiti davasını açma hakkı, 'meşru menfaati' bulunan kişilere aittir. Bunlar başlıca şunlardır: * **Yasal Mirasçılar:** Türk Medeni Kanunu'na (TMK) göre mirasçı sıfatını haiz tüm yasal mirasçılar (altsoylar, anne-baba, sağ kalan eş, kardeşler vb.) bu davayı açabilirler. Örneğin, TMK m.495'e göre altsoylar (çocuklar, torunlar) birinci zümre mirasçısıdır. * **Atanmış Mirasçılar:** Vasiyetname ile kanuni mirasçı olmayan kişilerin mirasçı olarak atanması veya belirli değerlerin miras bırakılması durumunda, bu kişiler de terekenin bir kısmını alacakları için tereke tespiti davası açabilirler. * **Vasiyet Alacaklıları:** Vasiyetname ile belirli bir malın veya hakkın vasiyet edildiği kişiler de bu davayı açabilirler. * **Tereke Alacaklıları:** Mirasbırakandan alacağı olan kişiler de, alacaklarının tahsili için terekenin tespiti davası açabilirler. **3. Tereke Tespitinin Mahkemece Yapılması ve Tereke Defteri:** Tereke tespiti davasında mahkeme, mirasbırakanın aktif ve pasif malvarlığını araştırarak belirler. Bu süreçte: * **Araştırma ve Yazışmalar:** Mahkeme, ilgili yerlere (tapu sicil müdürlükleri, trafik sicil, bankalar, vergi daireleri, şirketler) yazılar yazarak (müzekkere) mirasbırakanın taşınmazları, motorlu taşıtları, banka hesapları, alacak ve borçları hakkında bilgi ve belge ister. Örneğin, banka hesabının ekstresi, tapu kayıtları, şirket hisseleri gibi belgeler toplanır. * **Tereke Defteri:** Müteveffanın aktif ve pasif malvarlığı belirlendikten sonra, tüm bu varlık ve borçlar 'tereke defteri' adı verilen bir deftere kaydedilir. Tereke defteri, davanın açıldığı Sulh Hukuk Mahkemesi tarafından tutulur. Bu defter, mirasın net miktarını gösterir (borçlar varlıktan çıkarılarak dengeleme işlemi yapılır). * **Geçici Koruma Kararı:** Davacı, tereke tespiti davası açıldığında, diğer mirasçıların miras malları üzerinde devir işlemi yapmasını engellemek amacıyla mahkemeden 'geçici koruma kararı' (ihtiyati tedbir) verilmesini isteyebilir. **4. Yetkili ve Görevli Mahkeme:** * **Görevli Mahkeme:** Tereke tespiti talebi, Türk Medeni Kanunu m.640/III uyarınca, 'Sulh Hukuk Mahkemesi'nin görev alanına girer. Bu davalar çekişmesiz yargı işleri niteliğinde de olabilir. * **Yetkili Mahkeme:** Tereke tespitinin atanması için yetkili mahkeme, mirasbırakanın son yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki Sulh Hukuk Mahkemesi'dir. **5. Dava Süresi ve Maliyet:** Tereke tespiti davalarının süresi, mahkemenin iş yükü, dosyanın karmaşıklığı, toplanacak delillerin niteliği ve adli tatil gibi faktörlere bağlı olarak değişmekle birlikte, ortalama 1 ila 1,5 yıl sürebilir. Dava maliyetleri, mahkeme harçları, avukatlık ücreti, keşif, bilirkişi incelemesi ve tebligat giderleri gibi ek masrafları içerebilir.