5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 86 uyarınca sigortalıların hizmet tespitine ilişkin işveren yükümlülüklerini ve bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde Kurumun yetkilerini açıklayınız. Sigortalı tarafından açılabilecek hizmet tespiti davasının hukuki niteliğini, ispat yükünü ve hak düşürücü süreleri ayrıntılı olarak değerlendiriniz.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (SSGSSK) madde 86, sigortalıların sosyal güvenlik haklarının temelini oluşturan prim ve hizmet belgelerinin düzenlenmesi, saklanması ve Kuruma bildirilmesi konularında işverenlere önemli yükümlülükler getirmekte ve bu yükümlülüklere uyulmaması halinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) çeşitli yetkiler tanımaktadır. **1. İşverenin Sigortalıların Prim ve Hizmet Belgelerine İlişkin Yükümlülükleri (SSGSSK m.86):** * **Belge Verme ve İçerik:** İşverenler, SSGSSK'nın 4. ve 5. maddelerine tabi sigortalılar için Kuruma aylık prim ve hizmet belgelerini veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesini vermekle yükümlüdür. Bu belgelerin şekli, içeriği, ekleri, ilgili olduğu dönem ve verilme süresi Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir. * **Kayıt Saklama:** İşverenler, işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere on yıl süreyle (kamu idareleri otuz yıl süreyle) saklamak zorundadır. Tasfiye ve iflas idaresi memurları ise görevleri süresince bu belgeleri saklar. * **İbraz Yükümlülüğü:** Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilen memurlarınca istenilmesi halinde, bu belgeler on beş gün içinde ibraz edilmek zorundadır. * **Geçici İş İlişkisi:** İşveren, sigortalıyı başka bir işverene geçici olarak devretmesi halinde, devir alan işveren de bu belgelerin Kuruma verilmesinden işveren ile birlikte müteselsilen sorumludur. * **Eksik Gün Beyanı:** Ay içinde bazı iş günlerinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve eksik gün sayısı işverence ilgili aya ait belgede beyan edilir. * **İşyerinin Kapanması:** İşveren, sigortalı çalıştırmadığı takdirde, bu hususu sigortalı çalıştırmaya son verdiği tarihten itibaren on beş gün içinde Kuruma bildirmekle yükümlüdür. **2. İşveren Yükümlülüklerinin Yerine Getirilmemesi Halinde Kurumun Yetkileri:** * **Resen Düzenleme ve Tahsil:** Eksik gün bildirimlerinin ibraz edilmemesi veya geçerli sayılmaması halinde ya da Kurumca çalıştırıldığı tespit edilen sigortalılara ait belgelerin tebligata rağmen bir ay içinde verilmemesi veya noksan verilmesi halinde, bu belgeler Kurumca resen düzenlenir ve primler tahsil olunur (SSGSSK m.86/5, 7). * **İdari Para Cezası:** Bu maddedeki yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde, SSGSSK m.102'ye göre idari para cezaları uygulanır. * **Prim Borcuna İtiraz:** İşveren, Kurumca tebliğ edilen prim borcuna karşı tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ilgili Kurum ünitesine itiraz edebilir. İtiraz takibi durdurur. İtirazın reddi halinde, işveren bir ay içinde yetkili iş mahkemesine başvurabilir; ancak bu, prim borcunun takip ve tahsilini durdurmaz. * **Geriye Yönelik Tespit Sınırlaması:** Kurumun denetim elemanlarınca kayıt ve belgelere dayanmaksızın çalıştığı belirlendiği halde bildirilmediği anlaşılan sigortalıların geriye yönelik hizmetlerinin veya prime esas kazançlarının, en fazla tespitin yapıldığı tarihten geriye yönelik 'bir yıllık süreye' ilişkin kısmı dikkate alınır. **3. Sigortalı Tarafından Açılabilecek Hizmet Tespiti Davası:** Hizmet tespiti davası, işverenin Sosyal Güvenlik Kurumu'na sigortalı olarak bildirmediği veya eksik bildirdiği sürelerin tespiti için işçi (sigortalı) tarafından açılan bir davadır. * **Hukuki Niteliği:** Bu dava, sigortalı ile işveren arasındaki iş ilişkisinin ve bu ilişkinin sosyal güvenlik hukuku açısından sonuçlarının (prim ödeme gün sayısı, prime esas kazanç) tespiti amacıyla açılan bir 'tespit davası'dır. Kamu düzenini ilgilendiren bir dava türüdür. * **Amaç:** İşçinin sosyal güvenlik haklarını (emeklilik, sağlık, işsizlik sigortası vb.) elde edebilmesi için eksik veya hiç bildirilmeyen çalışma sürelerinin yargı kararıyla tespiti amaçlanır. * **İspat Yükü:** İspat yükü kural olarak davacı sigortalıdadır. Ancak, davanın niteliği gereği, SGK ve mahkeme resen araştırma yükümlülüğüne sahiptir. İşçinin, çalışmasını somut ve inandırıcı delillerle (tanık beyanları, emsal ücret, işyeri giriş-çıkış kayıtları, yazışmalar vb.) ispatlaması gerekir. * **Hak Düşürücü Süre (SSGSSK m.86/9):** Sigortalıların, çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak 'beş yıl içerisinde' iş mahkemesine başvurarak, alacakları ilâm ile ispatlayabilirler. Bu beş yıllık süre 'hak düşürücü' niteliktedir. Yani, bu süre geçtikten sonra dava açma hakkı ortadan kalkar ve mahkeme bu süreyi resen dikkate alır. * Bu sürenin istisnaları olabilir; örneğin, işveren tarafından Kuruma bildirilen ilk işe giriş bildirgesi varsa (sigortalıya ilişkin bir dosya açılmışsa), o tarihten sonraki hizmetler için hak düşürücü süre işlemez. Aynı şekilde, işçinin sigortalı işe girişi Kuruma bildirilmiş, ancak çalıştığı gün sayısı veya ücreti eksik bildirilmişse de bu süre işlemez. Hizmet tespiti davaları, işçilerin sosyal güvenlik haklarının korunması açısından hayati öneme sahip olup, hem işverenlerin yükümlülükleri hem de sigortalıların hak arama süreçleri SSGSSK'da detaylıca düzenlenmiştir.