657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'na göre görevden uzaklaştırma tedbirinin hukuki niteliğini, uygulanma şartlarını, yetkili makamları ve bu tedbirin memurun hakları üzerindeki etkilerini ayrıntılı olarak açıklayınız. Ayrıca bu tedbire karşı yargı yolunu ve 375 sayılı KHK'nın getirdiği özel düzenlemeleri değerlendiriniz.
Görevden uzaklaştırma, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun (DMK) 137 ve devamı maddelerinde düzenlenen, kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülen devlet memurları hakkında alınan 'ihtiyati bir tedbir' niteliğindedir. Bu tedbir, bir disiplin soruşturması veya cezai kovuşturma sürecinde, sürecin sağlıklı yürütülmesini sağlamak amacıyla uygulanır. **1. Hukuki Niteliği ve Uygulanma Şartları:** * **İhtiyati Tedbir:** Görevden uzaklaştırma, bir ceza veya yaptırım olmayıp, soruşturma veya kovuşturma sonucunda verilebilecek nihai bir karara kadar memurun görevinden geçici olarak alınmasıdır. Bu, soruşturmanın başında alınabileceği gibi, soruşturmanın herhangi bir aşamasında da alınabilir. * **Sakınca Değerlendirmesi:** Memurun görevi başında kalmasının kamu hizmetine, soruşturmaya veya kamu düzenine sakınca teşkil etmesi temel şarttır. Bu sakınca, memurun göreviyle ilgili veya ilgisiz bir suçtan tutuklanması veya gözaltına alınması durumlarında da söz konusu olabilir. **2. Yetkili Makamlar ve Sorumlulukları (DMK m.138):** Görevden uzaklaştırma tedbirini almaya yetkili makamlar şunlardır: * Atamaya yetkili amirler (Bakanlar, Genel Müdürler, vb.) * Bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri * Valiler ve kaymakamlar Yetkili amirler, memuru görevden uzaklaştırdıktan sonra 10 iş günü içinde soruşturmaya başlamak zorundadır. Eğer memuru görevden uzaklaştırdıktan sonra derhal soruşturmaya başlamayan, keyfi olarak veya garaz ya da kini dolayısıyla bu tasarrufu yaptığı soruşturma sonunda anlaşılırsa, ilgili amirler hukuki, mali ve cezai sorumluluğa tabidir. **3. Görevden Uzaklaştırılan Memurların Hak ve Yükümlülükleri (DMK m.141):** * **Aylık:** Görevden uzaklaştırılan veya herhangi bir suçtan tutuklanan/gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının 'üçte ikisi' ödenir. * **Sosyal Haklar:** Memurlar, DMK'nın öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler. * **Tam Aylık Ödeme ve Süre Değerlendirmesi:** Memurun göreve tekrar başlatılmasının zorunlu olduğu hallerden birinin gerçekleşmesi halinde, kesilmiş olan üçte bir aylıkları kendilerine ödenir. Görevden uzakta geçirdikleri süre, derecelerindeki kademe ilerlemesinde ve bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı, üst dereceye yükselmeleri halinde, bu derecede kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir. **4. Tedbirin Kaldırılması ve Tekrar Göreve Başlatılma (DMK m.142, 145):** * **Kaldırma Yetkisi:** Müfettişler tarafından görevden uzaklaştırılanlar hakkında görevden uzaklaştırmayı atamaya yetkili amirler kaldırır. Şartları oluşmasına rağmen tedbiri kaldırmayan yetkililerin de hukuki, mali ve cezai sorumluluğu doğar. * **Zorunlu Göreve Başlatılma Halleri:** * Soruşturma sonunda 'disiplin yönünden memurluktan çıkarma veya çıkarma cezasına daha ağır bir disiplin cezası verilmemesi' kararı verilmesi. * Yargılamanın 'beraatle sonuçlanması'. * 'Kovuşturmaya yer olmadığı' kararı verilmesi. * 'Hükmün açıklanmasının geri bırakılması' kararı verilmesi. * 'Ortak hükmün verilmesine yer olmadığı' kararı verilmesi. * Memuriyetten çıkarma dışında bir ceza alması. Bu kararların kesinleşmesi üzerine görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır. **5. Tedbirin Süresi (DMK m.145):** * **Disiplin Kovuşturması:** En çok 3 ay devam edebilir. Bu süre sonunda hakkında bir karar verilmezse memur görevine başlatılır. İdareye bu konuda takdir yetkisi tanınmamıştır. * **Ceza Kovuşturması:** Görevinden uzaklaştırmaya yetkili amir, ilgilinin durumunu her iki ayda bir inceleyerek görevine dönüp dönmemesi hakkında bir karar verir ve ilgiliye yazı ile tebliğ eder. **6. 375 Sayılı KHK'nın Geçici 35. Maddesi (G Bendi):** Bu madde, özellikle terör örgütleriyle ilişki veya irtibat iddiasıyla görevden uzaklaştırılan veya açığa alınan kamu görevlileri hakkında özel bir düzenleme getirmiştir. Buna göre: * Belirtilen hallerde görevden uzaklaştırılanlar hakkında ilgili mevzuattaki süreler dolmuş olsa dahi, işlemi tesis eden makamca en geç üç ay içinde durumları gözden geçirilir ve yeniden karar verilir. * Karar verilinceye kadar, herhangi bir işleme gerek kalmaksızın görevden uzaklaştırma veya açığa alınma tedbirlerinin uygulanmasına devam olunur. Bu hüküm, tedbirin uzun süre devam etmesine imkan tanımıştır. **7. Görevden Uzaklaştırma Tedbirine Dava Açılması:** Anayasa'nın 125. maddesine göre idarenin her türlü işlem ve eylemine karşı yargı yolu açıktır. Görevden uzaklaştırma tedbiri de bir idari işlem olduğundan, hukuka aykırı olduğu düşünüldüğünde, işlemin uygulanmasından itibaren 60 gün içinde idari mahkemelerde iptal davası açılabilir. Özellikle 'yürütmenin durdurulması' talepli dava açılması, tedbirin sonuçlarının ağır olması nedeniyle sıkça başvurulan bir yoldur. Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılıklar, iptal davasının gerekçesini oluşturabilir.