İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu hükümleri çerçevesinde iş kazası durumunda işverenin sorumluluğunu ve bu sorumluluğun belirlenmesinde 'kaçınılmazlık ilkesinin' rolünü açıklayınız. Ayrıca üçüncü kişilerin kusuru ve rücu imkanlarını değerlendiriniz.

İş kazaları, işverenlerin hem İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (İSGK) hem de Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (SSGSSK) kapsamında ciddi sorumluluklar yüklenmesine neden olan olaylardır. Bu sorumluluk, 'kaçınılmazlık ilkesi' ile birlikte değerlendirilir. **1. İşverenin Genel Yükümlülükleri (6331 Sayılı İSGK Madde 4, 5):** İSGK, işverenin işyerinde çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu yükümlülükler şunları içerir: * **Genel Yükümlülük (İSGK m.4):** Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapmak. İşyerinde alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek. Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak. Çalışanın işe uygunluğunu gözetmek. Tehlikeli yerlere girişi engellemek. İşverenin bu sorumlulukları, dışarıdan hizmet almasıyla ortadan kalkmaz; çalışanların yükümlülükleri de işverenin sorumluluklarını etkilemez. Maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. * **Risklerden Korunma İlkeleri (İSGK m.5):** İşveren, risklerden kaçınmak, kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek, risklerle kaynağında mücadele etmek, işi kişilere uygun hale getirmek, teknik gelişmelere uyum sağlamak, tehlikeli olanı tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek, tutarlı bir önleme politikası geliştirmek, toplu korunma tedbirlerine öncelik vermek ve uygun talimatlar vermek zorundadır. **2. İşverenin İş Kazasındaki Sorumluluğu (5510 Sayılı SSGSSK Madde 21):** SSGSSK m.21, iş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan veya yapılacak ödemelerin, Kurum tarafından işverene ödettirileceğini (rücu edileceğini) düzenler. Bu, işverenin kusurlu sorumluluğunun bir yansımasıdır. * **Bildirim Yükümlülüğü:** İş kazasının 13. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sürede Kuruma bildirilmemesi halinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. * **Sağlık Raporu Yükümlülüğü:** Sağlık raporu alınması gerektiği belirtilen işlerde, rapora dayanılmaksızın veya rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının hastalığı nedeniyle ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir. **3. Kaçınılmazlık İlkesinin Rolü:** SSGSSK m.21 açıkça belirtir: 'İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.' Kaçınılmazlık, bir olayın, gerekli özen ve dikkat gösterilmesine rağmen öngörülemeyen veya öngörülse dahi engellenemeyen bir sebeple meydana gelmesidir. İş kazasında kaçınılmazlık ilkesi, işverenin tüm önlemleri almasına, dikkat ve özen yükümlülüğünü yerine getirmesine rağmen kazanın meydana gelmiş olması durumunda sorumluluğunun azalmasına veya ortadan kalkmasına yol açabilir. Ancak uygulamada işverenler için 'kaçınılmazlık' halini ispatlamak oldukça zordur, zira iş güvenliği mevzuatı işverene çok geniş bir tedbir alma yükümlülüğü getirir. Bir kaza tamamen kaçınılmaz ise, işverenin sorumluluğu söz konusu olmayabilir. **4. Üçüncü Kişilerin Kusuru ve Rücu İmkanları:** * **Üçüncü Kişi Kusuru:** İş kazası, meslek hastalığı veya hastalık, üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemelerin (peşin sermaye değerinin) yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere ve şayet kusuru varsa bunları çalıştıranlara rücu edilir (SSGSSK m.21/4). Bu, sosyal güvenlik kurumunun üçüncü kişilere karşı halefiyet prensibiyle sorumluluğunu ifade eder. * **Kamu Görevlileri İstisnası:** Kamu görevlileri, er ve erbaşlar ile kamu idareleri tarafından görevlendirilen diğer kişilerin vazifelerinin gereği olarak yaptıkları fiiller sonucu meydana gelen kazalarda, fiillerden dolayı haklarında kesinleşmiş mahkumiyet kararı bulunanlar hariç olmak üzere, Kurumca ilgililere rücu edilmez (SSGSSK m.21/5). * **Kusurlu Hak Sahiplerine Rücu Edilmemesi:** İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümlerde, kusurlu hak sahiplerine veya iş kazası sonucu ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine Kurumca rücu edilmez (SSGSSK m.21/son). **5. İşçinin Kişiliğinin Korunması (6098 Sayılı TBK Madde 417):** İşveren, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermek, işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlamakla yükümlüdür. Özellikle iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak zorundadır. İşverenin kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir. Bu, iş kazası sonucunda işçinin uğradığı maddi ve manevi zararların tazminini de kapsar ve Kurumun rücu hakkından ayrı olarak işçinin işverenden doğrudan talep edebileceği tazminatları ifade eder.