HMK 108'de düzenlenen 'İnşai Dava' nedir ve temel özellikleri nelerdir? Hukuki niteliği bakımından nasıl bir değerlendirme yapılmaktadır?

İnşai dava, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 108. maddesinde düzenlenmiştir. İnşaî dava yoluyla, mahkemeden, yeni bir hukuki durum yaratılması veya mevcut bir hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesi yahut onun ortadan kaldırılması talep edilir (HMK m.108/1). Bir inşaî hakkın, dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hâllerde, inşaî dava açılır. Kanunlarda aksi belirtilmedikçe, inşaî hükümler, geçmişe etkili değildir (HMK m.108/2). İnşai davaların hukuki niteliği değerlendirilirken, tarafların dava konusu üzerinde yargılama dışında tasarruf yetkisinin var olup olmaması hususu dikkat edilmesi gereken bir husustur. Gerçek inşai davalar, istenilen hukuki etki için mahkeme kararının zorunlu olduğu durumlardır ve bu tür davalarda hukuki himaye talebi doğrudan devlete yöneltilmiştir. Karma teoriye göre, inşai davalar genellikle inşai hakların kullanımının mahkeme yoluyla sağlandığı davalar olmakla birlikte, her inşai davanın mutlaka bir inşai hakka dayanması gerekmez. Kanuni boşluk durumunda kıyas yoluyla veya hakimin hukuk yaratma yoluyla yeni bir inşai dava ihdas etmesi mümkündür. İnşaî haklar, varması gerekli tek taraflı bir irade açıklaması ile kullanılırlar; karşı tarafa vardıkları anda kendilerinden beklenen etkiyi doğururlar. İnşaî hakka bağlanmış olan etkinin doğumu için, mahkeme aracılıyla kullanılması maddî hukuk tarafından zorunlu kılınmışsa, bu durumda inşaî hak sahibinin inşaî dava açması gerekir.