5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu kapsamında Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO) ve ürünleriyle ilgili yasakları ve bu yasakların hukuki dayanağını açıklayınız. Ayrıca, GDO'lardan kaynaklanan zararlarda sorumluluğun temel ilkelerini ve bu sorumluluğun tespitinde dikkate alınan kriterleri belirtiniz. Kanunda öngörülen cezai yaptırımların (hapis, adli para cezası, idari para cezası) hangi fiillere uygulandığını örneklerle açıklayınız.

5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO) ve ürünleriyle ilgili faaliyetleri düzenleyerek insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevre ve biyolojik çeşitliliğin korunmasını amaçlar. Kanun, 'ihtiyati tedbir prensibi'ni esas alır. **GDO ve Ürünlerine İlişkin Yasaklar (Kanun 5. Madde):** Kanunun 5. maddesinde GDO ve ürünlerine ilişkin yasak fiiller belirlenmiştir: * GDO ve ürünlerinin onay alınmaksızın piyasaya sürülmesi. * GDO ve ürünlerinin, Kurul kararlarına aykırı olarak kullanılması veya kullandırılması. * Genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların üretimi. * GDO ve ürünlerinin Kurul tarafından piyasaya sürme kapsamında belirlenen amaç ve alan dışında kullanımı. * GDO ve ürünlerinin bebek mamaları ve bebek formülleri, devam mamaları ve devam formülleri ile bebek ve küçük çocuk ek besinlerinde kullanılması. Bu yasaklar, özellikle hassasiyet taşıyan alanları kapsayacak şekilde düzenlenmiştir. **Sorumluluğa İlişkin Temel İlkeler (Kanun 14. Madde):** Kanunun 14. maddesi, GDO ve ürünleriyle ilgili faaliyetlerde bulunanların sorumluluğunu düzenler. Bu sorumluluk, izin alınmış olsa dahi zararlardan doğar ve 'mutlak sorumluluk' niteliğindedir: * **Mutlak Sorumluluk:** GDO ve ürünleriyle ilgili faaliyetlerde bulunanlar, izin almış olsalar dahi, insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunması, sürdürülebilirliğinin sağlanmasına karşı oluşan zararlardan sorumludur. Bu sorumluluk, GDO ve ürünlerinin, başvuru ve kararda yer alan koşulları sağlamadığının anlaşılması durumunda zarar oluşmasa dahi geçerlidir. * **İzinsiz Faaliyet Sorumluluğu:** GDO'ların kapalı alanda kullanımı ve gıda, yem, işleme ve tüketim amacıyla piyasaya sürülmesi, ithalatı ve transit geçişi için izin alma zorunluluğu olduğu halde, bu faaliyetleri izinsiz olarak gerçekleştirenler ile GDO'ları çevreye serbest bırakanlar ve üretenler, bu faaliyetler sonucunda meydana gelen her türlü zarardan sorumludur. * **Zararın Kaynağı:** Ortaya çıkan bir zararın GDO'lardan kaynaklandığının kabul edilebilmesi için, zararın organizmaların sahip olduğu yeni özelliklerden veya organizmaların yeniden üretiminden veya değiştirilmesinden ya da organizmaların değiştirilmiş materyalinin başka organizmalara geçişinden kaynaklanması gerekir. Zararların tarım, orman, gıda ve yem ürünlerinin içindeki genetik değişiklikten kaynaklanıp kaynaklanmadığı göz önünde tutulur. * **Müteselsil Sorumluluk:** Piyasaya sürülen, ticari olarak işleyen, dağıtan ve pazarlayanlar, zarar oluşmasına veya sonuçların ağırlaşmasına sebep olmaları halinde müteselsilen (zincirleme olarak) sorumludur. * **Risk Değerlendirme ve Masraflar:** GDO'ları muameleye tabi tutanlar, çevrede zararın meydana gelmemesi veya sonuçlarının ağırlaşmaması için belirlenen tedbirlerin ve çevrenin eski haline getirilmesi masraflarını karşılamakla yükümlüdür. * **Zamanaşımı:** Zararların tazminini talep hakkı, zarar görenin, zarardan veya zarar vereni öğrenmesinden itibaren iki yıl ve her halükarda zararı doğuran olayın meydana gelmesinden itibaren yirmi yıl sonra düşer. **Kanunda Öngörülen Cezai Yaptırımlar (Kanun 15. Madde):** 1. **Hapis ve Adli Para Cezaları:** * GDO ve ürünlerini Kanun hükümlerine aykırı olarak ithal eden, üreten veya çevreye serbest bırakan: Beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası (Kanun 15/1). * İthal edilen veya işlenen GDO'ları/ürünlerini, ithal izninde belirlenen amaç ve alan dışında kullanan, satışa arz eden, satan veya devreden ya da bu özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın alan, kabul eden, nakleden veya bulunduran: Dört yıldan dokuz yıla kadar hapis ve yedi bin güne kadar adli para cezası (Kanun 15/2). * İthal edilen veya işlenen GDO'lardan elde edilen ürünleri, ithal izninde belirlenen amaç ve alan dışında kullanan, satışa arz eden, satan veya devreden ya da bu özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın alan, kabul eden, nakleden veya bulunduran: Üç yıldan yedi yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası (Kanun 15/3). * Yalan beyanda bulunarak ithal veya işleme izni alan: Bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası. Bu izne dayalı GDO/ürün ithali/işlenmesi/kullanımı vb. halinde ayrıca yukarıdaki fıkralardaki cezalar uygulanır (Kanun 15/4). 2. **İdari Para Cezaları:** * Suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde ve yararına olarak işlenmesi halinde: Yüz bin Türk Lirasından iki yüz bin Türk Lirasına kadar idari para cezası ve tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirleri (Kanun 15/5). * Kanunun 7. maddesinde düzenlenen yükümlülükleri yerine getirmeyen başvuru sahiplerine (fiilleri suç oluşturmadığı takdirde): Her bir yükümlülük ihlali dolayısıyla on bin Türk Lirasından otuz bin Türk Lirasına kadar idari para cezası (Kanun 15/6). * GDO ve ürünlerini Kanun hükümlerine aykırı olarak kapalı alanda kullananlara (fiilleri suç oluşturmadığı takdirde): On bin Türk Lirası idari para cezası (Kanun 15/7). İdari para cezalarına karar vermeye, davaya bakan mahkeme (15/5) veya Cumhuriyet savcısı (15/6, 15/7) yetkilidir.