Kamuya yararlı dernek ve vakıflar dışındaki özel hukuk tüzel kişilerinin adli yardımdan yararlanamaması Anayasa Mahkemesi tarafından neden iptal edilmiştir?
Anayasa Mahkemesi, 24/9/2024 tarihli ve E. 2024/78, K. 2024/164 sayılı kararı ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 334. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan ve adli yardımdan yararlanmayı sadece kamuya yararlı dernek ve vakıflarla sınırlayan, diğer özel hukuk tüzel kişilerini (örneğin ticari şirketleri) bu imkandan mahrum bırakan düzenlemeyi Anayasa'nın 13. (temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması) ve 36. (hak arama hürriyeti/adil yargılanma hakkı) maddelerine aykırı bularak iptal etmiştir. İptal kararının temel gerekçeleri şunlardır: 1. **Mahkemeye Erişim Hakkının Ölçüsüz Sınırlanması:** * Mali açıdan zor duruma düşmüş (örneğin borca batık) ve yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olan özel hukuk tüzel kişilerinin, sırf tüzel kişi olmaları nedeniyle adli yardımdan yararlanamaması, bu kişilerin mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede zorlaştırmakta, hatta imkânsız hale getirebilmektedir. * Ödeme gücünden yoksun olma kriteri sadece gerçek kişiler için değil, aktifleri borçlarını karşılayamayan ticari şirketler için de geçerli bir kavramdır. * Hak ve fiil ehliyetine sahip olan, aktif ve pasif dava ehliyeti tanınan tüzel kişilerin, yüksek yargılama giderlerini ödeyememeleri durumunda dava açmalarını kolaylaştıracak adli yardım dışında bir mekanizma bulunmamaktadır. 2. **Meşru Amaç ve Ölçülülük Dengesi:** * Başvurucunun (ve benzer durumdaki diğer tüzel kişilerin) bireysel durumu değerlendirilmeden, sırf tüzel kişi olması nedeniyle adli yardım müessesesinden yararlandırılmamasının meşru bir amacı bulunmadığı gibi, bu durumun kişi üzerinde ağır bir külfet oluşturduğu ve ölçülü olmadığı sonucuna varılmıştır. Anayasa Mahkemesi, bu gerekçelerle HMK m. 334/2 hükmünü iptal etmiş ve iptal kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar vermiştir. Bu, ilgili tarihten sonra özel hukuk tüzel kişilerinin de belirli şartları taşımaları halinde adli yardımdan yararlanabileceği anlamına gelmektedir.