TMK Madde 32 vd. düzenlenen 'gaiplik' kararı verilebilmesi için hangi maddi koşulların gerçekleşmesi ve hangi yargısal sürecin izlenmesi gerekir? Ölüm tehlikesi içinde kaybolma ile uzun zamandan beri haber alınamama durumları arasındaki süre farkları nelerdir?
Gaiplik kararı verilebilmesi için TMK'da belirtilen maddi ve yargısal koşulların bir arada bulunması gerekir. Maddi Koşullar: 1. Ölüm Tehlikesi İçinde Kaybolma: Kişinin kaybolduğu durumun, ölümle sonuçlanma olasılığının yüksek olması (örneğin, uçak kazası, gemi batması, deprem enkazı altında kalma). Bu durumda, ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl geçmiş olması gerekir (TMK Madde 33/1). VEYA 2. Uzun Zamandan Beri Haber Alınamama: Kişiden uzun süredir haber alınamaması ve nerede olduğunun bilinmemesi, ayrıca yaşadığına dair bir emare bulunmaması. Bu durumda, son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir (TMK Madde 33/1). 3. Ölüm Hakkında Kuvvetli Olasılık: Her iki durumda da kişinin ölümü hakkında kuvvetli bir olasılığın bulunması gerekir (TMK Madde 32/1). Yargısal Süreç: 1. Talep: Hakları bu ölüme bağlı olan kişilerin (örneğin, mirasçılar, eş) mahkemeye başvurması gerekir. Mahkeme re'sen gaiplik kararı veremez (TMK Madde 32/1). 2. Yetkili Mahkeme: Kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir (TMK Madde 32/2). Görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi'dir (HMK m.382/2-a.1). 3. İlan: Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilanla çağırır. Bu süre, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır (TMK Madde 33/2-3). Genellikle en az iki ilan yapılır. 4. İstemin Düşmesi: İlan süresi dolmadan kişi ortaya çıkar, haber alınır veya öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer (TMK Madde 34). 5. Karar ve Tescil: İlandan sonuç alınamazsa mahkeme gaipliğe karar verir (TMK Madde 35/1). Karar, nüfus kütüğüne tescil edilir (TMK Madde 45). Gaiplik kararı, ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur (TMK Madde 35/2).