5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 104. maddesi uyarınca, şüpheli veya sanığın salıverilme istemlerini hangi aşamalarda ve nasıl yapabileceğini açıklayınız. Ayrıca, bu istemler hakkında karar verme usulü ve CMK m. 108'de düzenlenen otomatik inceleme ilkesiyle ilişkisini değerlendiriniz.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), özgürlük ve güvenlik hakkını güvence altına alarak, tutuklu bulunan şüpheli veya sanığın salıverilme istemlerini düzenlemiştir. CMK'nın 104. maddesi, bu hakkın her aşamada kullanılabileceğini vurgular. **Şüpheli veya Sanığın Salıverilme İstemlerinin Aşama ve Şekilleri (CMK m. 104/1-2):** 1. **Her Aşama Hakkı:** Şüpheli veya sanık, tutuklandıktan sonra salıverilmelerini **her zaman** istemek hakkına sahiptir. Bu, 1412 sayılı (eski) Kanun'dan farklı olarak, soruşturma ve kovuşturma evrelerinin (ilk derece, istinaf, temyiz) her aşamasında bu istemde bulunulabileceğinin açıkça belirtilmesidir. 2. **Soruşturma Evresi:** Cumhuriyet savcılığı tarafından yürütülen soruşturma evresinde, şüpheli veya müdafii (avukatı) salıverilme talebinde bulunabilir. 3. **Kovuşturma Evresi (İlk Derece Mahkemesi):** Yargılamanın devam ettiği ilk derece mahkemesinde (Asliye Ceza, Ağır Ceza vb.) sanık veya müdafii salıverilme talebinde bulunabilir. 4. **Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf):** İstinaf incelemesi aşamasında, Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) ilgili Ceza Dairesine hitaben salıverilme isteminde bulunulabilir. 5. **Yargıtay (Temyiz):** Temyiz incelemesi aşamasında, Yargıtay ilgili Ceza Dairesi veya Yargıtay Ceza Genel Kurulu'na hitaben salıverilme isteminde bulunulabilir. **İstemler Hakkında Karar Verme Usulü:** * **Soruşturma ve İlk Derece Kovuşturma:** CMK m. 105 uyarınca, şüpheli, sanık veya müdafiinin istemi üzerine, merci (sorgu hakimi, mahkeme) Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiinin görüşünü aldıktan sonra, üç gün içinde (örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar için yedi gün) istemin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına karar verir. * **Duruşma Dışında Karar:** Duruşma dışında bu karar verilirken Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiinin görüşü alınmaz. Ancak bu kararlara itiraz edilebilir. * **Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay Aşamasında:** Bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay aşamalarında tutuklu bulunan sanığın salıverilme istemi hakkındaki karar, incelemeyi yapan ilgili BAM dairesince, Yargıtay dairesince veya Yargıtay Ceza Genel Kurulunca verilir. Her iki halde de inceleme **dosya üzerinden** yapılır. Bu, dosyanın esas mahkemesine gönderilmesine kadar geçecek sürenin sanığın zararına sonuç doğurmasını önlemek amacını taşır. Bu merciler, inceleme sırasında sanıkların salıverilmelerine **re'sen (kendiliğinden)** de karar verebilirler. **CMK m. 108'de Düzenlenen Otomatik İnceleme İlkesiyle İlişkisi:** CMK m. 108, tutukluluk halinin devamının periyodik olarak re'sen incelenmesi ilkesini getirir: * **Soruşturma Evresi:** Şüpheli, tutukluluk halinin devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç otuzar günlük süreler halinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hakimi tarafından karar verilir. * **Kovuşturma Evresi:** Hakim veya mahkeme tarafından her oturumda veya koşullar gerektiğinde oturumlar arasında ya da birinci fıkrada öngörülen otuz günlük süre içinde re'sen karar verilir. Bu otomatik inceleme ilkesi, CMK m. 104'teki 'her zaman istem' hakkından bağımsız bir güvencedir. Şüpheli/sanık talepte bulunmasa dahi, yasa gereği tutukluluk hali belirli aralıklarla gözden geçirilir. Bu iki düzenleme birbirini tamamlar: biri kişinin aktif talep hakkını, diğeri ise devletin re'sen gözden geçirme yükümlülüğünü güvence altına alır. Yargıtay 16. Ceza Dairesi'nin 2017/4170 E., 2018/3341 K. sayılı ilamı, bu bağlamda müdafiin zorunlu bulunması ve tutukluluk hususunda görüşünün alınması zorunluluğuna işaret ederek, adil yargılanma hakkı ile özgürlük ve güvenlik hakkının kısıtlanması tehlikesinin doğduğu anlarda müdafiin önemini vurgular.