Boşanmış bir kadının, velayeti kendisinde olan çocuğunu, babanın rızası olmaksızın kalıcı olarak yurt dışına yerleştirmesi, 1980 tarihli 'Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi' kapsamında bir 'haksız yer değiştirme' olarak kabul edilebilir mi? Babanın bu sözleşmeye dayanarak çocuğun iadesini talep etmesi halinde, iade talebinin reddedilmesine yol açabilecek temel savunmalar nelerdir?

Evet, bu durum Lahey Sözleşmesi kapsamında bir 'haksız yer değiştirme' olarak kabul edilebilir. Sözleşme'nin 3. maddesine göre, bir çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkeden, o ülke hukukuna göre velayet hakkına sahip bir kişinin rızası olmaksızın veya bu hakkını kullanmasını engelleyecek şekilde başka bir ülkeye götürülmesi 'haksız'dır. Türk hukukunda velayet hakkı kendisine verilmeyen ebeveynin, çocukla kişisel ilişki kurma hakkı vardır (TMK m. 182). Çocuğun kalıcı olarak ve rıza dışı yurt dışına götürülmesi, bu hakkın kullanılmasını fiilen imkansız hale getirdiği için 'velayet haklarının ihlali' olarak yorumlanabilir ve baba, Sözleşme kapsamında çocuğun iadesi için merkezi makamlara başvurabilir. Babanın iade talebine karşı, anneyi (yer değiştiren ebeveyni) haklı çıkarabilecek ve iade talebinin reddine yol açabilecek temel savunmalar Sözleşme'de sınırlı olarak sayılmıştır: 1) Başvurunun Gecikmesi ve Çocuğun Uyum Sağlaması (Madde 12): Yer değiştirmeden itibaren bir yıldan fazla süre geçmişse ve çocuğun yeni çevresine uyum sağladığı ispatlanırsa, mahkeme iade talebini reddedebilir. 2) Rıza veya Sonradan Onay (Madde 13/a): Babanın yer değiştirmeye başlangıçta rıza verdiği veya sonradan onayladığı ispatlanırsa, talep reddedilir. 3) Ciddi Risk (Madde 13/b): Çocuğun iadesi halinde fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz kalacağı veya başka bir şekilde tahammül edilemez bir duruma düşeceği yönünde ciddi bir risk varsa, iade talebi reddedilebilir. 4) Çocuğun İtirazı (Madde 13, son fıkra): Eğer çocuk, görüşlerini açıklayabilecek yaş ve olgunluğa erişmişse ve iade edilmeye itiraz ediyorsa, mahkeme bu görüşü dikkate alarak iadeyi reddedebilir. Bu savunmaların ispat yükü, çocuğu yerleştiren annenin üzerindedir.