İdari yargıda, davacının dava dilekçesinde talep etmediği halde, mahkemenin dava konusu işlemle bağlantılı başka bir idari işlemi de (örneğin, kiralama ihalesinin iptali davasında tahliye işlemini) inceleyerek karar vermesi, 'taleple bağlılık ilkesi' dışında, hâkimin davayı 'aydınlatma ödevi' ve 're'sen araştırma ilkesi' ile nasıl bir çelişki yaratır? Danıştay 13. Dairesi'nin 2011/2401 E., 2017/1632 K. sayılı kararını bu bağlamda yorumlayınız.
Mahkemenin, davacının talebi dışına çıkarak dava konusu yapılmayan bir işlemi de kararına dahil etmesi, öncelikle 'taleple bağlılık ilkesi'nin (İYUK m. 2) açık bir ihlalidir. Bu durum, hâkimin davayı aydınlatma ödevi ve re'sen araştırma ilkesiyle de çelişir, çünkü bu ilkeler taleple bağlılık ilkesini ortadan kaldırmaz. - Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi (HMK m. 31'in kıyasen uygulanması): Bu ödev, davacının talebinin veya hukuki dayanaklarının belirsiz olduğu durumlarda, hâkimin taraflara soru sorarak ve açıklama isteyerek uyuşmazlığın sınırlarını netleştirmesini ifade eder. Bu ödev, hâkime davacının talebini değiştirme veya onun yerine yeni bir talep yaratma yetkisi vermez. - Re'sen Araştırma İlkesi (İYUK m. 20): Bu ilke, hâkimin, dava konusu yapılan işlemin hukuka uygunluğunu denetlerken, tarafların sunduğu delillerle bağlı kalmayıp, kendiliğinden delil toplayabilmesini ve araştırma yapabilmesini sağlar. Bu ilke, 'davanın konusu' ile sınırlıdır. Hâkim, dava konusu yapılmamış başka bir idari işlemin hukuka uygunluğunu re'sen araştıramaz. Danıştay 13. Dairesi'nin anılan kararında, davacı 'kiralama ihalesinin iptalini' istemiştir. Mahkeme ise, bu talebi bir kenara bırakıp, dava konusu edilmeyen 'tahliye işlemini' inceleyerek iptal kararı vermiştir. Bu, sadece taleple bağlılık ilkesinin değil, aynı zamanda savunma hakkının da ihlalidir. Çünkü davalı idare, dava konusu olmayan tahliye işlemine karşı bir savunma hazırlamamıştır. Hâkim, re'sen araştırma ilkesini, davacının talebi olan 'ihale işleminin' hukuki altyapısını araştırmak için kullanabilirdi, ancak bu ilkeyi davanın konusunu değiştirmek için kullanamaz. (Kaynak: kadimhukuk.com.tr/makale/idari-yargilama-usulu-kanunu-16-madde-iyuk/)