Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 240/2 ve 240/3'te düzenlenen 'tanık gösterme şekli' kurallarını ve 'ikinci tanık listesi verilememesi' yasağını, HMK'nın genel ilkelerinden 'usul ekonomisi' ve 'hukuki dinlenilme hakkı' (HMK 27) bağlamında eleştirel bir yaklaşımla değerlendiriniz. Yargıtay'ın 'hazır bulundurulan tanık' kuralı (HMK 243/1) ile bu yasağı nasıl dengelediğini açıklayınız.
HMK Madde 240/2, tanık gösteren tarafın 'tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunmasını' ve 'Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez' hükmünü getirmektedir. Madde 240/3 ise, adres gösterilmemesi veya tanık bulunamaması halinde kesin süre verilmesini, aksi halde tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılacağını belirtir. **Usul Ekonomisi ve İkinci Tanık Listesi Yasağı:** * **Amaç:** Bu yasak, davaların 'makul süre içinde bitirilmesi' ve 'gereksiz yere uzatılmasının önlenmesi' açısından 'usul ekonomisine' hizmet eden bir kuraldır (HMK 240 Gerekçesi). Tarafların delillerini belirli bir aşamada sunmasını sağlayarak tahkikatın etkin yürütülmesini ve yargılamanın uzamasını engellemeyi hedefler. * **Eleştiri:** Ancak, bu kuralın katı uygulanması, özellikle avukatlık hatası veya müvekkilden kaynaklanan eksik bilgi durumlarında, maddi gerçeğe ulaşmayı zorlaştırabilir ve tarafların 'ispat hakkını' kısıtlayabilir. **Hukuki Dinlenilme Hakkı ve 'Hazır Bulundurulan Tanık' Kuralı:** * **Hukuki Dinlenilme Hakkı (HMK 27):** Anayasa'nın 36. maddesi ve AİHS'nin 6. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkının temel unsurlarından olan hukuki dinlenilme hakkı, taraflara 'açıklama ve ispat hakkını' da içerir. Bu hak, davanın tüm aşamalarında tarafların iddia ve savunmalarını tam olarak ileri sürme ve delillerini sunma fırsatına sahip olmalarını gerektirir. * **HMK 243/1 (Hazır Bulundurulan Tanık):** HMK 243/1, 'Tanık davetiye ile çağrılır. Ancak, davetiye gönderilmeden taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir. Şu kadar ki, tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi taraf, o duruşmada hazır bulundurursa tanıklar dinlenir' hükmünü getirmiştir. **Yargıtay'ın Dengeleme Tutumu:** Yargıtay, bir yandan usul ekonomisi ilkesini gözetirken, diğer yandan hukuki dinlenilme hakkını üstün tutarak bu yasaklar konusunda esneklikler getirmiştir: * **Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2020/605 E., 2022/264 K. sayılı kararı:** Bu karar, dava dilekçesinde soyut olarak tanık deliline dayanan tarafın, ön incelemede uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra tanık listesini sunabileceğini belirtmiştir. Tensip zaptıyla verilen kesin sürenin, henüz uyuşmazlık konuları netleşmeden verildiği için hukuki sonuç doğurmayabileceği ifade edilmiştir. * **Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 2016/19639 E., 2018/7482 K. sayılı kararı:** Bu kararda, davacı kesin süre içinde tanık listesini vermemiş olsa bile, 'mazereti kabul edildiğine ve takip eden celsede de tanıklarının hazır olduğunu belirttiğine göre, HMK’nın 243. maddesinde düzenleme gereğince tanıkların dinlenip, bütün deliller birlikte değerlendirilerek sonucu uyarınca bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ile hüküm tesisi doğru olmayıp, bozmayı gerektirmiştir.' denilerek, hazır edilen tanıkların dinlenmemesinin hukuki dinlenilme hakkının ihlali olduğu vurgulanmıştır. Benzer şekilde, Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 2015/12818 E., 2018/9896 K. sayılı kararında da, tanıkların süresinde bildirilmemiş olmasına rağmen hazır bulundurulmaları durumunda dinlenmeleri gerektiği belirtilmiştir (çoğunluk görüşüne muhalefetle). Özetle, Yargıtay, kural olarak ikinci tanık listesi yasağını ve süreye uyma zorunluluğunu benimsese de, hazır bulundurulan tanıkların dinlenmemesinin hukuki dinlenilme hakkını zedeleyeceğini ve maddi gerçeğe ulaşmayı engelleyeceğini vurgulayarak, bu konuda nispeten esnek bir uygulama benimsemiştir. Bu denge, yargılamanın hızlı ilerlemesi ile adil yargılanma hakkının korunması arasındaki hassas çizgi üzerinde kurulmuştur.