5510 sayılı Kanun ve 4857 sayılı İş Kanunu'na göre, bir işverenin sigortasız işçi çalıştırması durumunda işçinin hangi temel hakları ihlal edilmiş olur? Sigortasız çalıştırılan bir işçinin, bu durumu ispat ederek geriye dönük haklarını alabilmesi için hangi hukuki yola başvurması gerekmektedir ve bu yol için hak düşürücü süre nedir?
Bir işverenin sigortasız işçi çalıştırması, işçinin Anayasa ile güvence altına alınmış olan sosyal güvenlik hakkını (Anayasa m. 60) temelden ihlal eder. Bu durum, işçinin birçok temel hakkından mahrum kalmasına neden olur. Metinde de sayıldığı gibi, ihlal edilen temel haklar şunlardır: * **Emeklilik Hakkı:** Sigortasız çalışılan süreler, emeklilik için gerekli olan prim ödeme gün sayısına dahil edilmez, bu da işçinin ya daha geç emekli olmasına ya da hiç emekli olamamasına yol açar. * **Sağlık Güvencesi:** İşçi ve bakmakla yükümlü olduğu ailesi, Genel Sağlık Sigortası (GSS) hizmetlerinden yararlanamaz. * **İş Kazası ve Meslek Hastalığı Güvencesi:** İş kazası geçirmesi veya meslek hastalığına yakalanması durumunda, SGK tarafından sağlanan geçici veya sürekli iş göremezlik ödeneği (maluliyet aylığı) gibi haklardan faydalanamaz. * **Analık ve Hastalık Sigortası:** Hastalık veya analık durumunda SGK'dan geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası) alamaz. * **Ölüm Aylığı Hakkı:** İşçinin vefatı halinde, geride kalan hak sahipleri (eş, çocuklar) ölüm aylığı (dul ve yetim aylığı) hakkından mahrum kalır. * **İşsizlik Sigortası:** İşten ayrıldığında, İşsizlik Sigortası Fonu'ndan işsizlik maaşı alamaz. **Başvurulacak Hukuki Yol ve Hak Düşürücü Süre:** Sigortasız çalıştırılan bir işçinin, bu süreleri yasal hizmet süresine eklettirerek geriye dönük haklarını (emeklilik, sağlık vb.) alabilmesi için başvurması gereken temel hukuki yol, **'Hizmet Tespiti Davası'**dır. Bu dava, İş Mahkemesinde işverene karşı açılır ve SGK'ya da resen ihbar edilir. 5510 sayılı Kanun'un 86. maddesinin 9. fıkrası uyarınca, hizmet tespiti davası açmak için hak düşürücü süre, **işçinin işten ayrıldığı yılın sonundan itibaren işlemeye başlamak üzere 5 yıldır.** Bu süre hak düşürücü nitelikte olduğu için, mahkeme tarafından re'sen dikkate alınır. İşçi bu süre içinde davayı açmazsa, o döneme ilişkin hizmet tespiti talep etme hakkını kaybeder.