HMK m. 274 uyarınca bilirkişiye raporunu hazırlaması için verilen sürenin aşılması durumunda mahkemenin başvurabileceği yaptırımlar nelerdir? Mahkemenin, raporunu süresinde vermeyen bilirkişiyi görevden alması ve yeni bir bilirkişi ataması sürecini açıklayınız.

HMK m. 274, bilirkişiye raporunu hazırlaması için verilecek sürenin kural olarak üç ayı (basit yargılamada iki ayı) geçemeyeceğini düzenler. Sürenin aşılması durumunda mahkeme şu yaptırımlara başvurabilir: 1) Görevden Alma: Mahkeme, süresinde raporunu vermeyen bilirkişiyi görevden alabilir. 2) Bilgi ve Dosya İadesi Talebi: Görevden alınan bilirkişiden, o ana kadar yaptığı işlemler hakkında açıklama yapmasını ve kendisine teslim edilen dosya ve eklerini derhal iade etmesini ister. 3) Ücret ve Masraf Ödenmemesi: Mahkeme, bilirkişiye ücret ve masraf adı altında hiçbir ödeme yapılmamasına karar verebilir. Bu, bilirkişinin disipliner sorumluluğunun bir parçasıdır. 4) Yaptırım Talebi: Mahkeme, gerekçesini göstererek, bilirkişinin kayıtlı olduğu bilirkişilik bölge kurulundan gerekli yaptırımların (örneğin, listeden çıkarma gibi) uygulanmasını talep edebilir. Süreç şu şekilde işler: Mahkeme, bilirkişinin raporunu belirlenen sürede (ve varsa uzatma süresinde) sunmadığını tespit ettiğinde, bir ara kararla bilirkişiyi görevden alır ve yerine yeni bir bilirkişi görevlendirir. Aynı kararda, görevden alınan bilirkişiye yukarıda belirtilen yükümlülükler (açıklama yapma, dosya iadesi) ihtar edilir ve ücret ödenmemesi gibi yaptırımlara karar verilebilir. Bu hükümler, yargılamanın makul sürede tamamlanmasını ve bilirkişilerin görevlerini özenle yapmasını sağlamayı amaçlamaktadır.