17/10/2024 tarihli Gelir Vergisi Genel Tebliği uyarınca, iş yeri ve konut kiralamalarında tevsik (belgelendirme) zorunluluğunun kapsamı nedir? Bu zorunluluğa uyulmamasının yaptırımı olan 'özel usulsüzlük cezasının' (VUK Mük. m. 355) kimlere ve hangi esaslara göre kesileceğini, metindeki Örnek 4'ü analiz ederek açıklayınız. Örnekte, bilanço esasına göre defter tutan bir kiracı ile iki ayrı gayrimenkul sahibi kiraya veren arasındaki durumda, cezanın her bir taraf için nasıl farklı hesaplandığını ve uygulanan asgari ceza tutarlarının rolünü belirtiniz.
Tebliğ uyarınca, konut ve iş yeri kiralama işlemlerine ilişkin tüm tahsilat ve ödemelerin bankalar veya PTT aracılığıyla yapılması ve bu şekilde belgelendirilmesi zorunludur. Haftalık, günlük gibi kısa süreli kiralamalar da bu kapsama dahildir. Bu zorunluluğa uymayanlara, yani kira bedelini elden ödeyen kiracıya ve elden tahsil eden kiraya verene, her bir işlem için ayrı ayrı olmak üzere VUK Mük. m. 355 uyarınca özel usulsüzlük cezası kesilir. Ceza, işleme konu tutarın %10'u olarak hesaplanır ancak kanunda belirtilen asgari tutarlardan az olamaz. Metindeki Örnek 4'te, 40.000 TL'lik iş yeri kirasını elden ödeyen kiracı (bilanço esasına göre defter tutan birinci sınıf tüccar) ile %50'şer hisseli iki ayrı kiraya veren bulunmaktadır. Bu durumda yaptırım şu şekilde uygulanır: 1) Kiracı (I) İçin: Kiracı, birinci sınıf tüccar olduğu için VUK Mük. m. 355/1-1'e tabidir. Elden ödediği 40.000 TL'nin %10'u olan 4.000 TL, 2024 yılı için bu grup için belirlenen asgari ceza tutarı olan 20.000 TL'nin altında kaldığından, kiracıya asgari tutar olan 20.000 TL ceza kesilir. Bu işlem iki ay tekrarlandığı için toplam 40.000 TL ceza uygulanır. 2) Kiraya Verenler (G) ve (H) İçin: Kiraya verenler, gayrimenkul sermaye iradı mükellefi olup 'diğerleri' kategorisine girdiği için VUK Mük. m. 355/1-3'e tabidir. Her bir kiraya veren, hissesi oranında (20.000 TL) elden tahsilat yapmıştır. Bu tutarın %10'u olan 2.000 TL, 2024 yılı için bu grup için belirlenen asgari ceza tutarı olan 5.000 TL'nin altında kaldığından, her bir kiraya verene asgari tutar olan 5.000 TL ceza kesilir. İki ay için toplamda her birine 10.000 TL ceza uygulanır. Görüldüğü gibi ceza, mükelleflerin statüsüne göre farklı asgari tutarlara tabi olmaktadır.