28 Şubat 2022 tarihli 'Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem' deklarasyonunda 1921 Anayasası'na yapılan 'nispeten kapsayıcılık' vurgusu, metindeki eleştirel bakış açısıyla, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesi ve anayasal temel ilkeleri açısından ne gibi tartışmalara yol açmıştır?

Metindeki eleştirel bakış açısına göre, 1921 Anayasası'na yapılan 'kapsayıcılık' vurgusu, anayasal temel ilkeler açısından ciddi tartışmalara yol açmıştır. Bu eleştirinin temel noktaları şunlardır: 1) Üniter Yapı ve Federatif Tartışmalar: 1921 Anayasası, Kurtuluş Savaşı koşullarında hazırlanmış geçici bir metin olup, 'vilayet esaslı federatif yapı benzeri' bir yönetim öngördüğü şeklinde yorumlanmaktadır. Bu anayasaya atıf yapılması, Türkiye Cumhuriyeti'nin Anayasa'nın değiştirilemez 3. maddesinde belirtilen 'üniter devlet' yapısını tartışmaya açma riski taşıdığı şeklinde eleştirilmiştir. 2) Laiklik ve Devletin Dini: 1921 Anayasası'nda devletin dininin İslam olduğu ve şer'i hükümlerin geçerli olduğu belirtilmiştir. Bu anayasanın 'kapsayıcılığına' vurgu yapmak, 1924 Anayasası ve sonraki anayasalarla yerleşen laiklik ilkesini zayıflatma veya göz ardı etme potansiyeli taşıdığı için eleştirilmiştir. 3) 'Türk Milleti' Kavramı: 1921 Anayasası'nda 'Türk Milleti' ve 'Türkiye Cumhuriyeti' gibi kurucu kavramlara yer verilmemesi, onun 'daha kapsayıcı' olduğu iddiasının temelini oluşturmaktadır. Ancak eleştiriye göre, bu durum, Anayasa'nın 66. maddesindeki 'Türk vatandaşlığı' ve devletin kurucu unsuru olan 'Türk Milleti' kavramını aşındırarak, yerine coğrafi bir tanımlama olan 'Türkiyelilik' kavramını ikame etme çabalarına zemin hazırlayabilir. 4) Kuvvetler Birliği: 1921 Anayasası, 'Meclis Hükümeti' sistemini benimseyerek kuvvetler birliği ilkesine dayanır. Güçlendirilmiş parlamenter sistem ve kuvvetler ayrılığı hedeflenirken, kuvvetler birliğine dayalı bir anayasaya olumlu atıf yapılması çelişkili bulunmuştur.