CMK m. 141/1-b, 'Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan' kişilerin Devlet'ten tazminat isteyebileceğini düzenlemektedir. Gözaltı süresinin 'kanuni' olup olmadığının denetiminde, sadece CMK m. 91'de belirtilen azami sürelere (tek kişi için 24 saat, toplu suçlarda 4 güne kadar) mi bakılır, yoksa bu sürelerin aşılmamasının yanı sıra, gözaltı tedbirinin uygulanmasının 'zorunlu' ve 'ölçülü' olup olmadığı da dikkate alınır mı? Bu durumu, AİHS m. 5'teki 'kişi hürriyeti ve güvenliği' hakkı çerçevesinde analiz ediniz.
CMK m. 141/1-b'deki tazminat hakkı, ilk bakışta sadece CMK m. 91'deki azami gözaltı sürelerinin (tek kişi için 24 saat, toplu suçlarda Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle üçer gün uzatılarak en çok 4 gün) aşılması durumunu kapsıyor gibi görünse de, bu yorum dar bir yorumdur. Hem Anayasa'nın 19. maddesi hem de AİHS'nin 5. maddesi ile korunan 'kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı', bir kişinin hürriyetinden yoksun bırakılmasının sadece kanunda öngörülen usule uygun olmasını değil, aynı zamanda 'meşru bir amaca' dayanmasını ve 'gerekli' olmasını da şart koşar. AİHM içtihatları, bir gözaltı tedbirinin hukuka uygunluğunun denetiminde, sadece kanunda yazılı sürelere uyulup uyulmadığına değil, aynı zamanda bu tedbirin somut olayda 'zorunlu' olup olmadığına ve 'ölçülülük' ilkesine uygun uygulanıp uygulanmadığına da bakar. Dolayısıyla, bir kişi kanuni süreler aşılmamış olsa bile, eğer gözaltına alınması için CMK m. 91/2'de aranan 'soruşturma yönünden zorunlu olması' ve 'kişinin suçu işlediği yönünde somut delillere dayanması' gibi şartlar mevcut değilse veya daha hafif bir tedbirle (örneğin, ifadeye davet) aynı amaca ulaşılabilecekken gözaltı uygulanmışsa, bu durum da bir hukuka aykırılık teşkil eder. Bu şekilde haksız yere gözaltında tutulan bir kişinin de, CMK m. 141/1'in genel ruhuna ve Anayasa m. 19'a dayanarak, hürriyetinden yoksun kalması nedeniyle tazminat talep etme hakkının bulunduğu kabul edilmelidir. Zira 'kanunilik' denetimi, sadece süreye uygunluğu değil, tedbirin esasına ilişkin koşullara uygunluğu da kapsar.